Материал: Лекция 4 (Г1алг1ай мотт)
к. |
сайца |
хьайца |
шийца |
воашца, |
шоашца |
шоашца |
|
|
|
|
тхоаш ца |
|
|
X. |
сайх |
хьайх |
шийх |
воаех, |
шоаех |
шоаех |
|
|
|
|
тхоаех |
|
|
м. |
сайга |
хьайга |
шийга |
воашка, |
шоашка |
шоашка |
|
|
|
|
тхоаш ка |
|
|
Дс. |
сайл |
хьайл |
шийл |
воаел, |
шоаел |
шоаел |
|
|
|
|
тхоаел |
|
|
3.ДОЛЛАРА ЦӀЕРМЕТТДЕШАЙ ЛЕГАР
Доалара цӀерметтдешай легар ший формашка хьежжа хул.
ЛоӀамза доалара цӀерметтдешаш дожарашца хувцалац, царца бувзам бола цӀердош хувцалу, М а с а л а: са бер, са бера, са беро кх.дӀ.
ЛоӀаме форма эргайоал дожарашца II легара 2 группе чудоагӀа цӀердешаш санна, кӀал таблица йоалаю.
|
Цхьоален таьрахь |
|
Дукхален таьрахь |
|
|
||||
дожараш |
хьалхара |
шоллагӀа |
кхолагӀа |
хьалхара |
шоллагӀа |
кхолагӀа |
|||
|
|
юхь |
юхь |
юхь |
юхь |
юхь |
юхь |
||
щ. |
|
садар |
хьадар |
цундар |
вайдар, |
шундар |
цардар |
||
|
тхадар |
||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Дл. |
|
сачун |
хьачун |
цунчун |
вайчун, |
шунчун |
царчун |
||
|
|
|
|
|
|
тхачун |
|
|
|
Л. |
|
сачунна |
хьачунна |
цунчунна |
вайчунна, |
шунчуннацарчунна |
|||
|
тхачунна |
||||||||
д. |
|
само |
хьачо |
цунчо |
вайчо, |
шунчо |
царчо |
||
|
|
|
|
|
|
тхачо |
|
|
|
К. |
|
сачунца |
хьачунца |
цунчунца |
вайчунца, |
шунчун |
царчунца |
||
|
|
|
|
|
|
тхачун ца |
ца |
|
|
X. |
|
сачох |
хьачох |
цунчох |
вайчох, |
шунчох |
царчох |
||
|
тхачох |
||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
м. |
|
сачунга |
хьачунга |
цунчунга |
вайчунга, |
шунчунга царчун га |
|||
|
|
|
|
|
|
тхачунга |
|
|
|
Дс. |
|
сачул |
хьачул |
цунчул |
вайчул, |
шунчул |
царчул |
||
|
тхачул |
||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
4.ДОАЛАДЕРЗАРА ЦӀЕРМЕТТДЕШАЙ ЛЕГАР
Доаладерзара цӀерметтдешай легар доалара цӀерметтдешай санна да.
Таблица йоалаю. |
|
|
|
|
|
|
|
||
|
Цхьоален таьрахь |
|
Дукхален таьрахь |
|
|
||||
дожараш |
1-ра юхь |
2-г1а юхь |
3-г1а юхь |
1-ра юхь |
2-г1а юхь |
3-г1а юхь |
|||
щ. |
|
сайдар |
хьайдар |
шийдар |
вайдар, |
шоайдар |
шоайдар |
||
|
|
|
|
|
|
тхоайдар |
|
|
|
Дл. |
|
сайчун |
хьайчун |
шийчун |
воайчун, |
шоайчун |
шоайчун |
||
|
|
|
|
|
|
тхоайчун |
|
|
|
Л. |
|
сайчунна |
хьайчуннашийчуннавоайчунна, |
шоайчуннашоайчунна |
|||||
|
|
|
|
|
|
тхоайчунна |
|
|
|
д. |
|
сайчо |
хьайчо |
|
шийчо |
воайчо, |
шоайчо |
шоайчо |
|
|
|
|
|
|
|
тхоайчо |
|
|
|
К. |
|
сайчунца |
хьайчунца шийчун |
воайчунца, |
шоайчун шоайчун ца |
||||
|
|
|
|
|
ца |
тхоайчунца |
ца |
|
|
X. |
|
сайчох |
хьайчох |
шийчох |
воайчох, |
шоайчох шоайчох |
|||
|
|
|
|
|
|
тхоайчох |
|
|
|
м. |
|
сайчун га |
хьайчунга |
шийчун |
воайчунга, |
шоайчун |
шоайчунга |
||
|
|
|
|
|
га |
тхоайчун |
га |
|
|
|
|
|
|
|
|
га |
|
|
|
Дс. |
|
сайчул |
хьайчул |
шийчул |
воайчул, |
шоайчул |
шоайчул |
||
|
|
|
|
|
|
тхоайчул |
|
|
|
Дукхален таьрахье 2,3 юхь цхьатарра я. |
|
|
|
|
|||||
5.ГОЙТАРА ЦӀЕРМЕТТДЕШАЙ ЛЕГАР
Гойтара цӀерметтдешай легар ший формашка хьежжа хул. Ер цӀерметтдешаш йовхьаш йоаца цӀерметтдешаш да. Ер, из яхача цӀерметтдешай лоӀамза форма ший тайпара легар долаш я, масса эргача дожарашка лард хувцалу, цхьоален а дукхален таьрахье латт.
ЛоӀаме форма, цӀердешаш санна, дожарашца эргайоал. Хьокхам беш таблица йоалаю (лоӀамза форма).
|
Цхьоален |
Дукхален |
Дожараш |
таьрахь |
таьрахь |
ЦӀ. |
ер, из га |
ераш, уж гаьнаш |
Дл. |
укх, цу гаьна |
акхар, цар гаьний |
Л. |
укх, цу гаьна |
акхар, цар гаьнашта |
д. |
укх, цу гаьно |
акхар, цар гаьнаша |
|
|
акхар, цар |
К. |
укх, цу гаьнаца |
гаьнашца |
X. |
укх, цу гаьнах |
акхар, цар гаьнех |
м. |
укх, цу гаьнага |
акхар, цар гаьнашка |
Дс. |
укх, цу гаьнал |
акхар, цар гаьнеел |
Кхыдола гойтара лоӀамза цӀерметтдешаш дожарашца эргадоалаш эрга дожарашка -ча яха чаккхе тӀакхет. Масала: иззал нах, иззалча наьха, иззалча наха и кх.дӀ. Иштта легар долаш да кхыдараш а (еррал, дӀара, иштта).
ЛоӀаме форма
|
|
Дукхален |
Дожараш |
Цхьоален таьрахь |
таьрахь |
Ц1. |
ер,из, ерралдар |
ераш, уж |
Дл. |
укхун, цун, ерралчун |
акхар, цар |
|
укхунна, цунна, |
|
Л. |
ерралчунна |
акхарна, царна |
Д. |
укхо, цо, ерралчо |
акхар, цар |
|
укхунца, цунца, |
|
К. |
ерралчунца |
акхарца, царца |
|
укхунах, цунах, |
|
X. |
ерралчох |
акхарех, царех |
|
укхунга, цунга, |
|
М. |
ерралчунга |
акхарга, царга |
Дс. |
укхул, цул, ерралчул |
акхарел, царел |
ЛоӀаме гойтара цӀерметтдешаш цхьоален а дукхален а таьрахье эргадоал, кхы юхедисачар легар а лакхечар санна хул.
ХАТТАРА ЦӀЕРМЕТТДЕШАЙ ЛЕГАР
Хаттара цӀерметтдешаш белгалду моллагӀа цхьа хаттар. Укх цӀерметтдешай легар ший формашка хьежжа хул. Мала? Фу? яхача цӀерметтдешай легар ший тайпара да, уж да дожарий хаттараш, уж вайна довз.
Юхедисача хаттара цӀерметтдешай лоӀамзеи лоӀамеи формаш я, царга хьежжа легар да. ЛоӀамза форма эргайоалаш -ча яха чаккхе тӀакхет масса эрга дожарашка. ЛоӀаме форма, цӀердешаш санна, эргайоал.
|
ЛоӀамза форма |
ЛоӀаме форма |
ЦӀ. |
малагӀа мугӀа |
малагӀбар, миштадар |
Дл. |
малагӀча мугӀан |
малагӀчун, миштачун |
|
|
малагӀчунна, |
Л. |
малагӀча мугӀанна |
миштачунна |
Д. |
малагӀча мугӀо |
малагӀчо, миштачо |
|
|
малагӀчунца, |
К. |
малагӀча мугӀаца |
миштачунца |
X. |
малагӀча мугӀах |
малагӀчох, миштачох |
|
|
малагӀчунга, |
М. |
малагӀча мугӀага |
миштачунга |
До. |
малагӀча мугӀал |
малагӀчул, миштачул. |
ЛоӀаме хаттара цӀерметтдешай таьрахь хул, масала: массалаг1дар — массалагӀдараш. Дукхален таьрахье латтача цӀерметтдешай легар ший тайпара хул: ЦӀ.д. массалагӀдараш; Дл.д. массалагӀчар; Л.д. массалагӀчарна и кх.д!.
Дацара цӀерметтдешай легар дац, цар цӀердешашца барт бац. Масала: ХӀамма а халахетанзар цунна из дӀаяхар. ВӀалла а дӀайха дацар тхо хьунагӀа даха ди. Цхьаккха а саг вахавацар цу дийнахьа экскурсе догӀах кхера а бенна.
КЪОАСТАМЕИ КЪОАСТАМЗЕИ ЦӀЕРМЕТТДЕШАЙ ЛЕГАР
Къоастамеи къоастамзеи цӀерметтдешай легар цхьатарра да, шоай формашка хьежжа а да.
Къоастама цӀерметтдешай лоӀаме форма шин тайпара я: лоӀаме а лел уж цӀерметтдешаш, хӀаьта — дар (й, б, в) яха суффикс т1акхийте а хьахул: xlapa — хӀарадар, беррига — берригабар. Укх цӀерметтдешай таьрахь а да: xlapa — хӀаранеш, деррига — дерриганеш.
Укх шинна разряда лоӀамза форма дожарашца хувцалуш, -ча яха чаккхе тӀакхет.
ЛоӀаме форма дожарашца, цӀердешаш санна, хувцалу. Хьокхам бу лоӀамеча къоастама цӀерметтдешай хьалхарча форманна.
Дожараш |
Цхьоален таьрахь |
|
Дукхален таьрахь |
|
||
Ц1. |
xlapa |
деррига |
хӀаранеш |
дерриганеш |
||
Дл. |
хӀаране |
дерригане |
хӀараней |
дерриганей |
||
Л. |
хӀаранена |
дерриганена |
хӀаранешта |
дерриганешта |
||
Д. |
хӀаране |
дерригане |
хӀаранеша |
дерриганеша |
||
К. |
хӀаранеца |
дерриганеца |
хӀаранешца |
дерриганешца |
||
X. |
хӀаранех |
дерриганех |
хӀаранеех |
дерриганеех |
||
М. |
хӀаранега |
дерриганега |
хӀаранешка |
дерриганешка |
||
Дс. хӀаранел дерриганел хӀаранеел дерриганеел
Укх цӀерметтдешай шоллагӀа йола лоӀаме форма дожарашца эргайоал цӀердешай II легара 2 группа санна: хӀарадар, хӀарачун, xlaрачунна, хӀарачо и кх.дӀ.
ЛоӀамза форма эргайоалаш -ча яха чаккхе тӀакхет: xlapa Ӏаж, хӀарча Ӏажа, хӀарча Ӏажа, хӀарча Ӏажо, хӀарча Ӏажаца и кх.дӀ.
Къоастамза цӀерметтдешай легар къоастамачар санна да. ЛоӀамза форма эргайоалаш масса эрга дожарашка -ча яха чаккхе тӀакхет. ЛоӀаме форма, цӀердешаш санна, хувцалу, царна хьокхам бу.
Дожараш |
Цхьоален таьрахь |
Дукхален таьрахь |
||
ЦӀ. |
массехкдар |
— |
массехкдараш |
— |
Дл. |
массехкчун, |
хьаннагӀчун |
массехкчар, |
хьаннагӀчар |
Л. |
массехкчунна, |
хьаннагӀчуннамассехкчарна, |
хьаннагӀчарна |
|
Д. |
массехкчо, |
хьаннагӀчо |
массехкчар, |
хьаннагӀчар |
К. |
массехкчунца, |
хьаннагӀчунцамассехкчарца, |
хьаннагӀчарца |
|
X. |
массехкчох, |
хьаннагӀчох |
массехкчарех, |
хьаннагӀчарех |
М. |
массехкчунга, |
хьаннагӀчунга массехкчарга, |
хьаннагӀчарга |
|
Дс. |
массехкчул, |
хьаннагӀчул |
массехкчарел, |
хьаннагӀчарел |
ХьаннагӀчун, сеннагӀчун яхача цӀерметтдешай цӀера дожара форма яц.
ЦӀЕРМЕТТДЕША МОРФОЛОГИЧЕСКИ ТОХКАМ ТОХКАМА НИКЪ
1.Къамаьла дакъа.
2.Юхьера форма.
3.Разряд
4.Форма (лоӀамза, лоӀаме)
5.Юхь (нагахьа санна яле)
6.Таьрахь (нагахьа санна дале)
7.Класс (нагахьа санна яле)
8.Дожар
9.Предложене юкъера цун синтаксически гӀулакх.
КЕРДАДАККХАР
ХАТТАРАШИ ТӀ АДУЛЛ АР АШИ
1.Сенах оал цӀерметгдош?
2.Белгалъяха цӀерметтдешай разрядаш.