Ғылыми-техникалық прогресс оқушылардың кәсіби бағдарлық мәселелерін зерттеудің жаңа аспектілерін жүктеп береді. Ең алдымен орта мектептерде кәсіби бағдарлық жұмыстың тиімділігін арттыру, кәсіби тұрғыдан кеңес беруді едәуір ұлғайту қажет. Өзінің атқаратын міндеті бойынша кәсіби бағдарлық жүйесі еңбек ресурстарын бөлуге, жастардың өмірлік жолдарын таңдауға, олардың мамандыққа бейімделуіне маңызды ықпал көрсетпек.
Біздің еліміздің әрбір азаматын жан-жақты дамыған тұлға ретінде қалыптастыру бойынша жұмыс үдерісінде тапсырылған іске жеке жоғары жауапкершілік қасиеттің тәрбиеленуіне табандылықпен және дәйекті түрде қол жеткізіп отырды. Бұл жұмыс тәртіпті, ұйымшылдықты нығайту міндеттерімен ажырағысыз байланысты болады. Және мұнда сөз оқушыларда жеке тұлғаның көрсетілген қасиеттерін тәрбиелеу жөнінде ғана емес, осы мұғалімдер, шеберлер, тәлімгерлер үлгісі туралы да болмақ. Оқушылардың қоғамдық пайдалы, өндірістік еңбегін, еңбек және кәсіптік оқытудың материалдық жағдайларын жақсартуға да біршама байыпты назар аудару қажет. Жұмыс орыны тиісті түрде жабдықталып-жарақталмаса, қажетті материалдар, жартылай өнімдер, техникалық құжаттамалар болмаса, жұмыс ғылыми негізде ұйымдастырылмаса, онда оқушыларды оқыту мен тәрбиелеуде талап етілген нәтижелерге қол жеткізу де мүмкін болмайды.
Политехникалық білім оқушылардың жалпы ғылыми негіздерді, қазіргі заманғы өндірістің бірыңғай ұйымдастыру-экономикалық ұстанымдарын игеруін қамтамасыз ететін біліммен қаруландыруды көздейді. Бұл білімнің өзінің ерекшеліктері бар: олар химиялық, математикалық және басқа да сол тәрізді ғылыми білімдерден жеке-дара өмір сүрмейді, ал белгілі бір жағдайларда қазіргі заманғы өндірістің ғылыми негіздерін аша отырып, политехникалық қызметтерді атқарады. Осылайша, политехникалық білім оқу-тәрбие үдерісінің барлық буындарында жүзеге асырылады.
Бұл жағдайда екі аспектіні назарда ұстау керек, олар: мазмұндық және үдерістік аспектілер. Мазмұндық аспект бағдарлама, оқулық, оқу құралдарын әзірлеу талаптарын көрсетсе, үдерістік – оқу әдістеріне, ұйымдастыру түрлеріне негізделген.
Әсіресе, бірінші аспектіні әзірлеуге ерекше назар аудару қажет. Бағдарламаларда қазіргі заманғы техниканың, технологияның, өндірісті ұйымдастырудың негізіне жататын заңдылықтар мен қағидалар баяндалуы тиіс. Тек сонда ғана оқу үдерісінің политехникалық бағыттылығын күшейтуге мүмкін болады.
Қазіргі заманғы ғылыми-техникалық өзгерістер еңбек мазмұнындағы маңызды өзгерістерге себепші болады, яғни ол ең алдымен «адамды өндірістік цикл саласынан өндірістік ғылым қосымшасының әр түрлі және күрделі функциялар саласына ауыстырудан» көрініс тапқан. Қоғам өмірінің барлық саласында техниканың кеңінен таралуы, оның технологиялық мүмкіндіктерінің өсуі, жаңа ғылым жетістіктерін енгізу негізінде қуаттылығын ұлғайту техниканың өзі жұмыс істейтін ортамен өзара әрекеттестік сипатының елеулі өзгерістеріне алып келеді. Сонымен қатар бұл техникалық білім мазмұны мен құрылымында да көрініс тапқан. Қазіргі заманғы ғылыми-техникалық білім қолданбалы жаратылыстануға әкеліп тіреуге болмайтын өзіндік ғылым саласын көрсетеді. Сондықтан, мектеп оқушыларының политехникалық білім мазмұны техникалық ғылымдар мазмұны мен құрылымын есепке ала отырып құрылуы керек.
Политехникалық білім қазіргі заманғы өндірістің (және өндірістік емес техниканың) жалпы ғылыми негіздерін білу болып табылады. Оқушылардың оларды меңгеруі ғылым негіздерін, еңбекке үйрету, оқушылардың қоғамдық пайдалы, өндірістік еңбегі, ғылым және техника бойынша сыныптан тыс сабақтарды қоса алғанда мектеп оқушыларының политехникалық даярлығының бүкіл жүйесімен қамтамасыз етіледі. Ғылыми-техникалық прогресс үдерістерін есепке ала отырып, аталған әрбір қосалқы жүйедегі политехникалық білім мазмұнының ғылыми негізделген анықтамасы «ғылым – техника – өндіріс» жүйесіндегі политехникалық білім критерийлерін әзірлеуді талап етеді. Бұның барысында біз П.Р. Атутов әзірлеген политехникалық білімнің қызмет атқарушылық табиғаты тұжырымдамасынан келіп шығамыз. Осы тұжырымдамаға сәйкес ғылыми, өндірістік-техникалық және басқа білімдер, егерде қазіргі заманғы өндірістің (және өндірістік емес техниканың) жалпы ғылыми негіздерін ашқан жағдайда политехникалық қызметті (дүниетанымдық, эвристикалық, әдіснамалық қызметпен қатар) атқарады.
Соңғы жылдары орындалған техникалық ғылымдардың әдіснамасы бойынша бірқатар еңбектерде қазіргі заманғы ғылыми деңгейдегі техникалық білім мазмұнына (оның нысандары техника, технология, материалдар; пәні – онда өтетін табиғи үдерістерді талдау негізіндегі нысанның жұмыс істеуі мен құрылысының байланыстарын зерттеу болып табылады) «қызмет», «үдеріс», «құрылым» категорияларына жауап беретін техникалық нысан сипаттамаларының үш типін сипаттау кіретіні көрсетілген. Бірінші тип – адамдардың мақсатқа лайықты іс-әрекетінің құралы ретіндегі техникалық нысанның қызметтік сипаттамалары. Екінші – табиғи үдерістерді, құбылыстарды тасымалдаушы ретіндегі нысанның табиғи сипаттамалары. Үшінші – нысанның морфологиялық сипаттамалары, яғни оның элементтерінің құралымдық байланыстарына сәйкес келетін кейбір жасанды жасалған құрылымдар ретіндегі нысан.
Техникалық нысанның ғылыми сипатының осындай құрылымынан шыға отырып, политехникалық білім мазмұнына қатысты қорытындылар жасауға болады. Білімнің политехникалығы келесі критерийлермен анықталады. Бірінші критерий оларды тым болмағанда техникалық нысанның бірыңғай үшқұрауыштық сипаттамасының құрауыштарының біріне қосумен байланысты. Нақ осы жағдайда олар осы нысанның ғылыми негіздерін ашатын болады. Білімнің политехникалығының екінші критерийі – олардың ортақтық дәрежесі.
Білімнің көптехникалығын анықтай отырып, техника әр алуан түрде табиғи және әлеуметтік ортаға қосылатынын назарда ұстау керек. Табиғи ортамен техниканың қарым-қатынасы адамды және оның іс-әрекетінің техникалық құралдарын биологиялық ұйымдастыру қатынасына, сонымен қатар табиғи орта мен онда жұмыс істейтін техниканың қатынасына бөлінеді. Бұдан басқа, қазіргі заманғы ҒТР дәуірінде сонымен қатар техника адамдардың әлеуметтік іс-әрекетінің, қарым-қатынасының, өзара әрекетінің құралына айналады. Сондықтан, оның жұмыс істеуі техника-технологиялықтан басқа экономикалық, эстетикалық, психофизиологиялық, экологиялық көрсеткіштерге, сипаттамаларға ие болады. Олардың барлығы да тікелей (техника-технологиялық аспектілер сияқты) техникалық нысанның құрылысымен және табиғи мазмұнымен байланысты деп айтуға болмайды: кейбіреуі – тікелей құрылымымен және табиғи ғылыми мазмұнымен (мәселен, құрылымның эстетикалық, эргономикалық аспектілері), екіншісі – жанама түрде, нысанның жұмыс істеуінің техника-технологиялық жақтары арқылы (мәселен, нысанның технологиялық жұмыс істеуімен анықталатын экономикалық көрсеткіштер) байланысты болып келеді. Техникалық нысанның толық ғылыми сипатына оның жұмысының барлық аталған аспектілерін кіргізу қажет.
Техникалық нысанның ғылыми сипатының кешенді сипаттамасы жаратылыстану және қоғамдық ғылыми білімнің сәйкес салаларын қолдану қажеттігін туғызады. Техникалық нысанның толық ғылыми сипаты көптеген ғылыми пәндер элементтерін кіргізуді болжайды. Алайда онда әрдайым, бәрінен бұрын нысанның жұмысы мен морфлогиялық құрылысын анықтайтын негізгі, жетекші пән бар. Ол нысанда жүзеге асырылып, талап етілген функцияны қамтамасыз ететін сол негізгі табиғи үдерістермен байланыста болады. Осындай білім кешеніндегі жаратылыстану ғылымдарының орны техниканың табиғи негізімен, оның табиғи ортамен өзара әрекеттестігімен белгіленеді; қоғамдық ғылымдар орны, адам туралы ғылымдар орны – техникалық нысандардың әлеуметтік сипатымен, оның адамның әлеуметтік және биологиялық ерекшеліктеріне бейімделуімен белгіленеді. Бұдан политехникалық білім мазмұнына техниканың өзі жұмыс істейтін ортамен өзара әрекеттестігінің әртүрлі аспектілері зерттейтін сол ғылымдардың білімдік элементтерін кіргізудің логикалық қажеттігі пайда болады. Бұл ғылымдарға экология (техника және биосфера), эргономика (техника және адам), экономика (техника және өндіріс өнімі) жатады.
Ғылыми-техникалық прогрестің қазіргі заманғы кезеңіндегі политехникалық білім мазмұны мен құрылымына баяндалған тәсілдер тұрғысымен қарағанда, қазіргі заманғы ғылыми деңгейде техникалық білімді алу, политехникалық қызметінің (әрине, олардың жеткілікті түрде ортақтығы жағдайында) дамуында олардың дамуы туралы қорытынды жеткілікті түрде негізделген болып көрінеді.
Техникалық білімнің нысанына келетін болсақ, өндірістік іс-әрекеттің объективтік құрылымынан басқа, сондай-ақ оның субъективтік жағы да болады, ол – адамның еңбек әрекеті. Соңғы уақыттарда еңбек әрекетінің жалпы теориясы негіздерін әзірлеуге қатысты байқалған үрдістер, еңбек әрекетін жобалау барысында оңтайлы шешімдер қабылдау үдерістерін сипаттайтын теориялардың пайда болуы еңбек әрекетін ұйымдастырудың өзіне тән ғылыми заңдылықтарын айқындауға мүмкіндік береді. Сәйкес түрдегі еңбек туралы білім ғылыми-техникалық және олардың жеткілікті түрде бірлігі политехникалық білімге айналады.
Политехникалық білім мазмұнына техникалық нысандардың кешеніне органикалық түрде кіре алатын жоғарыда көрсетілген білімнің тек бір бөлігін қосу мақсатқа лайық болмақ:
-
қоғамдық өндіріс жүйесінің элементтері ретіндегі техникалық нысандардың біршама жалпы сипаттамасын беретін ұйымдық-экономикалық білім;
-
өндіріс жүйесіндегі техникалық нысандардың қызметін жүзеге асырудың сапалық сипаттамаларын сипаттайтын ұйымдық-экономикалық білім;
-
нақты техникалық нысанның сандық техника-экономикалық сипаттамасы.
Политехникалық білім мазмұнына техникалық нысандардың (техника, технология, материалдар) адаммен өзара әрекеттестігін қарастыратын білімдер ғана кіре алады, яғни, әлеуметтік ортадағы техникалық нысандардың жұмыс істеуін зерттеп, осылайша, осы нысандардың ғылыми сипатына кіреді.
Технологиялық үдеріс адаммен тікелей емес, сәйкес техника арқылы өзара әрекеттеседі. Өндіріс субъектісі ретіндегі адамның техникалық объектімен өзара әрекеттестігін бейнелейтін бірліктің бірінші деңгейдегі политехникалық білім мазмұнына техникалық жүйелердің жұмыс істеуіндегі адам факторының рөлі туралы, адамның тиімді жұмысын, биологиялық ресурстардың, сонымен қатар еңбек қауіпсіздігінің ең аз шығынын қамтамасыз ететіндей адамның мүмкіндіктеріне техникалық нысандардың сәйкестігінің гигиеналық, антропометриялық, психофизиологиялық және психологиялық аспектілері туралы жалпы ұғымды енгізу керек.
Еңбекке оқыту үдерісінде оқушыларды эргономикалық білім элементтерін пайдалану негізінде материалдарды кесумен механикалық өңдеу техникасын және технологиясын жетілдіру жолдарымен, оның тәсілдерімен таныстыру мақсатқа лайық болып табылады. Эргономикалық білім элементтеріне жататындар: гигиеналық көрсеткіштерді (шудың, шаңданудың, жарықтың және т.б. деңгейі) жақсарту; жұмыс орынын адамның антропометрлік мәліметтерімен, адамның күштік, жылдамдық, энергиялық, көру және басқа мүмкіндіктерін техникалық нысанның талаптарына сәйкестігін жақсарту; адамның ақпаратты қабылдау және қайта өңдеу мүмкіндіктерін жақсарту (басқару механизмдерінің орналасуы, олардың түрі, өңі және т.б.).
Техникалық нысандардың ғылыми сипаттамасының маңызды бөлігі олардың қоғамдық өндіріс жүйесіндегі жұмыс істеуін сипаттау болып табылады. Сәйкес түрдегі политехникалық ұйымдық-экономикалық білім өндірістік үдеріс құрылымындағы қарастырылатын технологиялық үдерістің жүзеге асырылатын тетігінің біршама жалпы сипаттамасын, технологиялық үдеріс тиімділігінің жалпы техника-экономикалық сипаттамасын (өнімділігі, рентабелділігі, өңдеу сапасы, қоғамдық еңбекті үнемдеу, өндірістік алаңдарды пайдалану, өнімнің өзіндік құны мен басқа да көрсеткіштерін азайту тәрізді) беруі қажет.
Политехникалық білімнің қызметтік табиғаты политехникалық білімді жалпы және кәсіптік білімнің бір бөлігі ретінде қарастырады: политехникалық бағыттылықты күшейту жөнінде тек жалпы ғана емес, кәсіптік білімге қатысты да айтуға болады. Осындай тұрғыдан екі салдар келіп шығады. Біріншісі – политехникалық білім мектепте оқу-тәрбие үдерісінің барлық жүйесінде жүзеге асырылады. Және екіншісі – оның мазмұны жалпы білім беру мазмұнымен анықталады.
Сонымен, орта мектеп пен орта кәсіптік-техникалық оқу орындарындағы политехникалық білім мазмұны жалпы білімдік және арнаулы пәндер мазмұнымен анықталады. Мұндай тәсіл ғылым мен техника және мәдениет үрдістерін, зерттелетін ғылым мен сәйкес оқу пәнінің өзара байланыстарын талдауды, ғылымның логикалық құрылым құрауыштарын сипаттауды қарастырады. Бұл оқу пәнінің теориялық және эмпирикалық негіздерін айқындауға, оның дамуының ұзақ мерзімді және қысқа мерзімді болжамдарының әдістерін негіздеуге мүмкіндік береді.
Политехникалық білім мазмұнын жан-жақты іздестіру бүгінгі күнге дейін қалаған нәтижеге жеткізген жоқ. Оларды жалғастыра беру ләзім. Алайда бұл оны анықтауға басқа тәсілдерді әзірлеуді жоққа шығармайды.
Жалпы білімдік орта мектептегі политехникалық білім мазмұнына байланысты бірін-бірі жоққа шығаратын әр түрлі теориялық ережелер біріне-бірі жиі қарама-қайшы келіп жатады. Біреулер жалпы білім берудің политехникалық маңыздылығын қарастырса, екіншілері өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығының әртүрлі салаларын зерттеп жатады. Жұмысшы индустриалының жұмысын талдау негізіндегі политехникалық білім мазмұнын анықтау заңды нәрсе. Бірақ ол болжамдық және өзі дара түрде жарамды болып табылмайды, ол ағымдағы талаптарға қолданыстағы мазмұнның сәйкестігін анықтау үшін политехникалық білім теориясын дамытудың жалпы байланысында ғана қызмет етуі мүмкін. Осы талаптарды сақтау барысында мұндай тәсілдер негізді болып келеді және жалпы міндеттерді нақты шешуге мүмкіндік беретін болады.