Сутек қалыпты температурада фтормен, қыздырғанда хлормен, оттекпен және балқыған күкіртпен әрекеттеседі.Н2 + F2→2HFН2 + Cl2→2HCl2Н2 + O2→2H2OH2 + S→H2SБұл келтірілген реакцияларда сутек атомдары электрондарын беріп тотықсыздандырғыш қызметін атқарады. Электрондарын оңай беретін актив металдармен әрекеттескенде сутек электрон қосып алып тотықтырғыш қызметін атқарады. Сутек пен металдардың арасындағы реакция қыздырғанда жүреді және нәтижесінде металдардың гидридтері түзіледі:2Na + H2→2NaHCa + H2→CaH2Сутек күрделі заттармен де әрекеттеседі, әсіресе ол көптеген активтігі орта немесе төмен металдардың оксидтерінен оттекті қосып алуға немесе тұздардан галогендерді қосып алуға икем келеді.CuO + H2→Cu + H2OCuCl2 + H2→Cu + 2HClСутегі жеке элемент ретінде биологиялық құндылыққа ие емес. Ағза үшін құрамына кіретін қосылыстар, атап айтқанда су, ақуыз, майлар, көмірсулар, витаминдер, биологиялық белсенді заттар (минералдардан басқа) және т.б. маңызды. Сутегінің маңызды қосылыстарының басқа тобы қышқылдар болып табылады – олардың сутегі ионын босату қабілеті ортаның рН қалыптастыруға мүмкіндік береді. Сутегінің маңызды функциясы, мысалы, кеңістікте ақуыздардың белсенді түрлерін және ДНҚ екі нүктелі құрылымын қалыптастыратын сутекті байланыстарды қалыптастыру қабілеті болып табылады. 39. . Суттек пероксиді, алынуы, қышқылдық-негіздік қасиеттері. Тотығу тотықсыздану қасиеттерінің екі жақтылығы, мысал келтіріңіз. Медицина мен фармацияда қолданылуы. Сутегі оттегімен судан бөлек пероксид деп аталатын қосылыс түзеді – Н2О2.Сутек пероксиді алынуы лабораторияда алу үшін барийдің пероксидін күкірт қышқылымен немесе көміртек диоксидімен әрекеттестіреді BaO2+H2SO4=BaSO4+H2O2BaO2+CO2+H2O=BaCO3+H2O2 Техникада сутек пероксидін алу үшін күкірт қышқылының 50 проценттік ерітіндісін электорлиздеп әуелі пероксокүкірт қышқылы H2S2O8 алып оны сумен реакцияларастырып айырып сутек пероксидін алады( Гидролизі)H2S2O8+2H2O=2H2SO4+H2O2Қазір оны алудың бірнеше тәсілі бар: Сутегі жанған кезде қосымша өнім ретінде түзіледі:H2+O2→H2O2•Металдар су қатысып тотыққан кезде:Zn+O2+2H2O→H2O2+Zn(OH)2Пероксид молекуласында екі оттегі бірімен-бірі ковалентті байланысқан:Н – О – О - Н. Ол – түссіз қоймалжын сұйық зат, - 1,70С-та ине тәрізді кристалл түзіп қатады, сумен, спиртпен кез келген қатынаста араласады. Концентрлі сутегі пероксиді әсерінен қағаз жанып кетеді, ал теріні күйдіреді. Сутегі пероксиді тұрақсыз:
2Н2О2→О2+2Н2ОСутегі пероксидінің судағы ерітіндісі әлсіз екі негізді қышқыл болып табылады, ол екі сатыда диссоциацияланады:Н2О2↔Н+ +НО-2 ↔2Н+ +О22-Сутегі пероксидінде оттегінің тотығу дәрежесі -1, яғни аралық тотығу дәрежесі. Осыған орай сутегі пероксиді тотықсыздандырғыш та, тотықтырғыш та бола алады.Пероксоқосылыстардың бәріне тән екі қасиет болады: олар сутек пероксидінің түзілуімен гидролизденеді және оттектің түзілуімен ыдырайды әрі олардың біразының тотықтырғыштық қабілеті сутек пероксидінен жоғары. Сутек пероксидінің қолданылуы.Оның тотықтырушы қабілеттілігіне және оның тотықсызландыру кезінде соңғы өнімі – судың Н2О зиянсыздығына да байланысты. Оны кездемелер мен түбтті терілерді ағарту үшін пайдаланады, медицинада зарарсыздандырушы құрал (3% - ды ерітінді) ретінде, тамақ өнеркәсібінде ( тамақ өнімдерін консервілеу үшін), сол сияқты бір қатар органикалық қосылыстардың, полимерлердің кеуекті материалдардың ндірісінде қолданылады. Сутек пероксиді күшті тотықтырушы ретінде зымырандық – ракеталық техникада пайдаланады.Көркемсурет өөнеріндегі қорғасын сульфидінің қара дағын сутек пероксидімен кетіреді:PbS + 4H2O2 = PbSO4 + 4H2O1). *!(m(X))/(M(X)*V) қатынасы бойынша есептейді* еріген заттың массалық үлесін* эквиваленттің молярлық концентрациясын* молярлық концентрацияны* моляльдық концентрацияны* молдік үлесті2). Эквиваленттік факторлары бірдей топ* Ca(OH)2, HCl, AlCl3* H3PO4, CrCl3, Fe(OH)3*H2SO4, HCl, NaNO3*HCl, NaCl, Ca3(PO4)2* H2SO4, Fe2(SO4)3, MgCl23). Ерітіндінің молярлық концентрациясын есепте, егер 400 мл ерітіндіде 4г натрийгидроксиді еріген (моль/л)* 0,5* 0,05* 0,125* 0,025* 0,254). 300 мл молярлық концентрациясы 0,5 моль/л ерітіндіні дайындауға неше грамм кұкіртқышқылы керек ( г)* 29,4*14,7* 2,94* 1,47*4,415). Ерітіндінің титрін есепте, егер 2 г MgCl2 2 л ерітіндіде еріген*1,0* 0,1* 0,01* 0,02* 0,0016). 500мл ерітіндіде тұз қышқылының массасын(г) есепте егер ерітіндінің титрі 0,00365 г/млболса*1,825* 3,65* 0,003656* 0,01825* 0,001827). Кальций гидроксидінің молярлық эквиваленттік массасы тең (г/моль)* 57* 37* 91* 97*748). Қышқылдық-негіздік реакцияларда бір сутек ионына, тотығу-тотықсыздану реакцияларында
бір электронға эквивалентті шын немесе шартты бөлігі аталады* эквивалент* эквиваленттік факторы* молярлық эквиваленттік массасы* заттың эквивалент мөлшері*мольдік үлес9). Эквиваленттік фактор көрсетеді берілген қышқылдық-негіздік реацияларында заттын қайбөлшегі эквивалентті*реакцияға қатысқан барлық электрондарға*бір электронға* реакцияға қатысқан барлық сутек иондарына*бір сутек ионына* электрондар мен иондардың қосындысына10). қатынысыменесептейді* қышқылдың эквиваленттік факторын* негіздің эквиваленттік факторын* тұздың эквиваленттік факторын* оксидтердің эквиваленттік факторын
*тотығу-тотықсыздану реакциясына қатысқан заттың эквиваленттік факторын11). Моль/л - өлшем бірлігімен өлшенеді*мольдік үлес*молярлық концентрация*моляльдық концентрациия*массалық үлес* мольдік үлес12). Эквиваленттік факторы f э = 1 тең қосылыс* Na2SO4*NaNO3* CaCI2* Na2CO3* Na3PO413). Эквиваленттің молярлық концентрациясын есептейтін теңдік*(m(X))/V*(m(х))/m_(ер-ді) *(m(X))/(M(1/z X)*V)*(m(X))/(M(X)*V)*(m(X))/(M(X)*m_(ер-кіш) )14). Массалық саны 208-ге тең Pb атомы ядросындағы нейтрон саны* 82* 125* 207* 289*12615). Қорғасынның қосылыстарындағы ең жоғары валенттілігі* 1* 2* 3*4* 616). Атомдарының сыртқы электрондық орбиталы ns2np1-мен сипатталатын элементтер* Na және Mg* K және Ca* Са және Sr* Al және B* Mg және Ca17). NH3молекуласының пішіні*тең қабырғалы үшбұрыш*бұрыштық*тетраэдр*дұрыс пирамида* ромб18). Орталық атомы sр3-гибридті түрде болатын молекуланың құрылысы*тетраэдр*тең қабырғалы үшбұрыш*пирамида* шаршы* тікбұрышты19). Электрон жұптарының екі атомның ядро арасында бірдей қашықтықта орналасуынантүзілетін химиялық баайланыс түрі* иондық*ковалентті полюсті*ковалентті полюссіз* сутектік* металдық20). Бір молекуланың протоны мен басқа молекуланың электртерістігі жоғары элемент атомыныңәрекеттесуінен пайда болатын байланыс* иондық*ковалентті полюсті*ковалентті полюссіз*сутектік* металдық21). Атомдардың ядро арасын қосатын түзу бойында электрон бұлттарының қаптасуынан түзілгенмолекулалық орбиталь*атомдық*молекулалық*σ – орбиталь *π – орбиталь*φ-орбиталь22). Атомы sр2 -гибридті түрде болатын молекуланың геометриялық пішіні*үшбұрыш*тетраэдр*бұрыштық*октаэдрлі* шаршы23). Валенттік бұрышы 109028/ болатын СН4 молекуласының гибридтену түрі* sp*sp2*sp3*sp3d2*sp3d424). Қоршаған ортамен энергиясымен де, массасымен де алмасатын термодинамикалық жүйе*ашық * жабық
* оқшау* гомогенді* гетерогенді25). Изобаралық-изотермиялық жағдайдағы жүйенің энергия қорын сипаттайтын күй функциясы* температура* қысым* энтальпия * энтропия* Гиббс энергиясы26). Изобаралық-изотермиялық жағдайда химиялық реакция нәтижесінде бөлінетін немесесіңірілетін жылу мөлшері* температуралық коэффициент* реакцияның жылу эффектісі * стандартты ыдырау жылуы* стандартты түзілу жылуы* стандартты бейтараптану жылуы27). Қоршаған ортамен энергиясымен алмасатын, массасымен алмаспайатын термодинамикалық жүйе* ашық*жабық * оқшау* гомогенді* гетерогенді28). Термодинамикалық жүйеде өтетін процестегі энтропиясы артатын реакция* 2N2O + 4O2- 2N2O5* 3Н2 + N2- 2NН3* 4НСl + O2 - 2Сl2 + 2Н2O* N2 + О2- 2NO*2Н2O2- 2H2O + O2 29). Изобаралық процестегі жылу эффектісін Qp есептейтін өрнек* Qp = ∆G -T∆S*Qp = ∆U*Qp = ∆H * Qp = p∆V* Qp = U + p∆V30). Термодинамикалық жүйеде өтетін процестегі энтропиясы өзгермейтін реакция* HCl + NH3® NH4Cl* C2H5OH + 3O2® 2CO2 + 3H2O* NI3NH3® N2 + ЗНI* H2 + Сl2® 2НСl * 2CO + O2® 2CO231). Иондар - бұл…*бір ядро зарядымен сипатталатын атомдар*электрлік заряды бар біратомдық немесе көпатомдық бөлшектер* барлық байланыстар молекулалық –ковалентті жағдайындағы молекуладағы атомдардың шартты зарядтары*электрлік сымдарды жасауда қолданылатын заттар* барлық байланыстар молекулалық –металдық жағдайындағы молекуладағы атомдардың шартты зарядтары32). Диссоциацияны сипаттайтын және ерітінді концентрациясына тәуелді емес бірлік…* гидролизконстантасы*суды иондарға бөлінуі*диссоциация константасы*еріген электролиттердің ерітіндінің жалпы массасына қатынасы*ерітуді жүргізу33). К w бірлігін ... деп атайды:*сутектік көрсеткіш*судың ерігіштік көбейткіші