Кудама ибн Джафар Абу–ль–Фараджөмір сүрген уақыты белгісіз. Араб филологі және географы. Пошта бастығы қызметін атқарған. «Харадже және хатшының өнері» туралы кітаптың авторы. Шамасы 928 жылдың ар жақ бер жағында жазылған. Бізге дейін кітаптың тек екінші томы жеткен. Кітапта Араб халифаты құрамына кіретін елдер жөнінде мол мәлімет бар. Сонымен қатар оғыз, қимақ, қарлық, бұлғыр тайпалары туралы да жазылады. Бір құндылығы кітаптағы «Әлем картасында» түркі тайпаларының мекендеген жерлері көрсетіледі.
Араб тарихи әдебиеттерінің ішіндегі орны бөлек щығарма Ибн ал–Факихтың «Китаб ахбар ал–булдан» (Елдер туралы әңгімелер кітабі). Автордың өзі жөнінде ешқандай мәлімет жоқ. Бәрімізге белгілі араб әдебиетінің анықтамасы іспетті. Ибн ан–Надимнің «Фихрист» кітабында оның есімі Ахмад екендігі және оның әдебиет пен өнердің білгірі екендігі айтылады.
Ол кездегі дәстүр бойынша кез келген автор өз шығармасын бастамас бұрын өзіне дейін жазылған еңбектерге шолу жасайды. Мұнда да ал–Джахиз, Ибн Хордадбех, ал–Джейхани еңбектеріне тоқталады. Кітап шамамен 903 жылдар шамасында жазылған. Онда Шығыс Еуропа мен Азияның көптеген елдері туралы мәліметтер бар. Әсіресе бізді қызықтыратыны түркі тайпалары жөніндегі деректер.
Х ғасырдың бірінші жартысында өмір сүрген парсы елінің энциклопедист–ғалымы Ибн Русте «ал–А’лак ан–нафиса» деп аталатын бірнеше томдық кітап жазды. Бүгінгі күнге жеткені астрномия және география жөніндегі жетінші томы. Еңбек Британ мұражайынан қолжазба күйінде табылды. Орыс шығыстанушы ғалымы профессор Хвольсон бұл еңбекті орыс тіліне «Известия о Хазарах Буртасах, Болгарах, Мадьярах, Славянах и Руссах Ибн–Дасты» (СПб.,1869). Деген атпен аударды. Ол оның толық та дұрыс аты Ибн Даста екендігін анықтады. Кейін Голландия ғалымы Де Гуе өзінің «Библиотеки арабских географов» (BGA) (1892) атты еңбегінде аталған еңбектің толық нұсқасын кіргізді. Әлбетте, кітап иран елінің тарихы жөнінде. Бірақ онда славян, рус, булгар, хазар, алан тағы басқа түркі тайпалары туралы да деректер бар.
Х ғсырда араб географиялық ғылымы өзінің шарықтау шегіне жетті. Осы уақыттағы көрнекті ғалым әрі саяхатшы, Иран елінің тумасы
Ибрагим ибн Мұхаммед Абу Исхак аль–Фариси аль–Истахри (шамамен 850–934) 943–965 жылдары араб тілінде «Ауа–райы кітабы», «Мемлекеттер арасындағы жолдар» («Китаб масалик аль–мамалик»). Бұл кітаптар басқа да ғалымдардың еңбектеріне игі әсер етті.»). Кітапта Арабстан, Парсы теңізі, Магриб, Мысыр, Сирия, Рум теңіздері, Ирак, Индия, Иран, Хазар теңізі, Армения, Әзербайжан, Хорасан және Мәуереннахр елдерінің сипаттамасы берілген. Әрбір елдің шекарасы, қалалары, мемлекеттер арасындағы қашықтық, әр елдегі азық–түлік бағасы, сауда, қолөнер сяқты мәселелерге көңіл аударады. Бізге қажеттіде мәліметтер бар. Мысалы хазар, буртас, рус, бұлғыр және түркі тайпаларының мекендеген жерлері туралы мәліметтер.
Ибн–Хаукаль (Абдул–Касим–Мухамед) – аль–Истахри кітабын толықтырып қайта жазып шықты. Ол араб саяхатшысы X ғасырда Бағдат қаласында туған, 30 жылдан аса әртүрлі елдерде саяхат жасаған.
Оғыз, қарлық, қимақ, қырғыз, тогуз–огуз, хазарлар жөнінде мәліметтер бар. Ұлы жібек жолын және де басқа сауда–керуен жолдарының сипаттамасын береді. Исфиджаб, Тараз, Сауран, Суткент, Фараб, Кедер, Шаухартағы да басқа қалалар жөнінде жазады. Каспий, Арал теңіздері, Итиль және Сырдария өзендері туралы да мәліметтер бар. Каспий теңізінің оң жақ жағалауында болып, ол жерге Киев князі Святослав талқандаған Хазар қағандығының қашқындарымен тілдесуге мүмкіндігі болады. Осы жерде ол словян, хазар тайпалары және Еділ бұлғарлары туралы дерек жинады. Қосымша ретінде «Сурат ал– ард» («Жердің келбеті») географиялық карта берілген. М. де Гуе (1873) және Крамерс (1988–39) басып шығарған.
Х ғасырда қазақ даласы арқылы арабтың екі жиһангезі өтті. Оның бірі – Ибн Фадлана. Оның өмірбаяны жөнінде бізде нақты мәлімет жоқ. 921 жылы Бағдаттан Араб халифатының бірнеше адамнан тұратын елшілік Еділ бойындағы бұлғырлар еліне жол тартты. Елшіліктің негізгі мақсаты хазарларға қарсы араб–бұлғыр одағын құру. Қосымша мақсаты Еділ бойында ислм дінін тарататын орталық жасау еді. Маусым айында шыққан елшілік Хамадан, Рей, Нишапур, Мерв, Бухара, одан әрі Хорезм, Үстірт және Жайық арқылы келесі жылы мамыр айында Еділге жетті. Осы саяхатты қағазға түсіріп отырған Ибн Фадлана болды. Бағдатқа қайта оралғаннан кейін ол «Жазба» (Рисала)
деп аталатын кітап жазды. Мұнда, әрине, хазарлар жөнінде мол мәлімет бар. Сонымен қатар бүгінгі қазақ елінің батыс өңірін мекендеген тайпалар, башқұрттар, әсіресе, оғыздардың мекендеген жері, әлеуметтік–рухани жағдайы, шаруашылығы, этнографиялық еркшеліктері жөнінде жазылады.
Екіншісі Бухара әмірі Екінші Насрдың 942 жылы Қытайға жіберген елшісі Абу Дулаф. Бұл да саяхат барысында көрген–білгенін қағазға түсіріп, «Жазба» (Рисала) кітабында оғыз, қимақ, қарлық, джиклі тайпалары туралы құнды дерек беретін шығарма жазды.
Х ғасырдағы араб тарихнамасының көрнекті өкілі ал–Масуди. Толық аты–жөні Абу–ль–Хасан Али ибн аль–Хусейн аль–Масу́ди 896 жылы Бағдадта туған, – 956 жылдың қыркүйек айында Фустат, қаласында (қазіргі Каир) қайтыс болған. Заманының ірі тарихшысы. Ол сол замандағы барлық геграфиялық және тарихи шығармаларды жинастырып, толықтырып бір жүйеге келтірген. Өзінің энциклопедиялық еңбегі үшін «
Арабтың Геродоты» атанған. Ибн Халдун оны «Тарихтың имамы» деп атайды.
Басқа да араб тарихшылары сияқты ал–Масуди көптеген өңірлерді аралайды. Деректерге қарағанда ол Аббасид халифатының барлық провинцияларын, Индияны, Кавказды, Каспий теңізінің жағалауларын Сирияны, Аравины, Мысырды аралаған. Кейбір ғалымдар ол Қытайда, Занзибарда, Шри–Ланкада тіпті Мадагаскарда да болған деседі. Ол өзінің кітаптарында Киев Русі мен Хазария жөнінде де мәліметтер береді. «Уақыт тарихы» (Ахбар аз–заман) еңбегі 30 томнан тұрған дейді. Бір өкініштісі бізге дейін толық жетпеген. Уақыт тезінен өтіп, бүгінгі күнге жеткені «Мурудж аззахаб ва ма’адин ал–джава «Алтын кеніштері және бағалы тастар» кітабы. Өлер алдында жазған Китаб ат–танбих вал–ишраф (Ескертулермен бақылағандарым).
«Алтын кеніштері» 132 бөлімнен тұрады. Оның бірінші бөлімінде әлемнің жаралғаны және «Көне өсиет» тарихы баяндалады. Одан әрі Индия, Эллада және Римнің қоғамдық–саяси құрылысы, халқының әдет–ғұрыптары, мәдениеті, елдің ауа–райы, қалаларындағы храмдар сөз болады. Кітаптың біраз бөлігі дін тақырыбына арналған. Онда индуизм, зороастризм, иудаизм, христиан және ислам жөнінде әңгіме қозғалады. Византия туралы айтылғанда олармен көршілес славян тайпалары, рустардың Хазар теңізіне жорығы, Еділ, Дон өзендері, Азов және Каспий теңіздері, қимақ, оғыз, қарлық, барсхан, токуз–гуз, тайпалары жөнінде құнды ақпараттар бар.
Кітаптың екінші бөлімінде онша қажетті материалдар жоқ. Автор антика ғалымдарының еңбектерінде кездесетін деректерді қайталайды. Ат–Табари сияқты араб жазушыларында кездесетін Мұхаммед пайғамбардың және араб халифтерінің өмірбаяны келтіріледі. Аль–Масудидің шығармаларында кейбір тарихи уақиғалар толық баяндалады. Дерек ретінде өзіне дейінгі шығармалар мен аңыз–әңгімелер жиі пайдаланады. Өкініштісі басқа да араб авторлары сяқты деректерд талдау, оларға сын көзімен қарау жоқтың қасы.
Араб тарихнамасына сүбелі үлес қосқан тарихшылардың бірі Әбу Шама аль–Макдиси. Толық аты–жөні – Әбу Шама аль–Макдиси Ших абуддин Әбуль–Қасым Әбдіррахман ибн Исмаил аль–Макдиси. 1203 жылы Дамаск қаласында туған. Белгісіз себептермен 1267 жылы кісі қолынан қаза болған. Негізгі шығармасы «Китаб ар–Раудатайн фи ахбар ад–даулатайн ан–нурийа ва–с–салахийа
», «Екі әулеттің хабарлары туралы екі бақ кітабы»», Нур ад–Дин Махмуджәне Салах ад–Диннің билік құрған дәуіріне арналған. Шығыстанушы ғалымдардың айтуына қарағанда оның еңбектері басқа авторлардан көшірілген. Бірақ оның құндылығы сол ол көшірген шығармалар бүгінгі күнге дейін жетпеген.
Қазақ жерін мекендеген түркі тілдес тайпалар жөніндегі мәліметтер ХІ ғасырда өмір сүрген испан–араб ойшылы және географы Исхака ибн ал–Хусайн еңбектерінде кездеседі. Оның «Груды жемчугов с описанием знаменитых городов в любом месте», Андалусияда жазған еңбегі біздер үшін үлкен дерек. Ондағы ақпараттар Гардизи (ХI ғ.), әл–Бируни (ХI ғ.) және әл–Марвази (ХII ғ.) еңбектеріндегі мәліметтерді қайталайды. Дегенмен қимақтар жөніндегі деректері өте қызғылықты.
Ортағасырдағы Қазақстан тарихы үшін Шараф аз–замана Тахирал–Марвази (ХІI ғ.) «Природные свойства животных» (Табаи ал–хайаван) атты еңбегі де өте құнды. Сельджукид Меликшахтың сарайында (1072–1092) дәрігерлік қызмет атқарған. Оның шығармасында да түркі тайпаларының тарихи этнографиясы жөнінде таптырмайтын мәліметтер бар. Әсіресе Ұлы халықтар көші заманындағы тайпалардың қоныстануы жөніндегі ақпараттары өте құнды. Русстар туралы көзқарасы бүгінгі күннің саясатымен де қабысып жатыр. Олардың ата кәсібі көрші елдерді жаулау, егер олардың жылқысы болса адамзатқа үлкен қауып төндірген болар еді деп жазады.
Әбу Абдаллаһ Абдоллах Мұхаммед әл–Идриси (1100, Марокко, Сеута – 1161 немесе 1165, сонда) – араб географы, саяхатшы. Мароккодағы Идриси әулетінің атақты әмірлер ұрпағынан шыққан. Кордовада білім алған. Франция, Англияға саяхат жасаған. 1116 жылы Кіші Азияда болған. 1138 жылы Палермоға келіп, әуелі Сицилия королі Роджер ІІ (1130–54), кейін Вильгельм І(1154–66) сарайында тұрды. Қартайған шағында Сеутаға қайтып оралды. 1154 ж. ұзақ жылғы жинаған тарихи–географиялық деректерінің негізінде “Сурат әл–ард” (“Жер бейнесі”) атты атласын жасап шығарды. Картада тарихи–географиялық 2500 атау енгізіліп, бұларға қоса 7000 атауға қосымша түсінік берілген. Әл–Идриси картасы – 11-12ғ. қарлұқ, оғыз, қимақ, тоғыз оғыз т.б. тайпалар мен түрлі халықтардың орналасуы жөніндегі аса құнды дерек. Бұл еңбекте, әсіресе, қыпшақтар жөнінде толық мәлімет берілген.
Әл–Идрисидің бұдан басқа “Нұзхат әл–мұштақ фихтирақ әл–афақ” (“Жиһанкездіктен торыққан адамның көңіл көтеруі”) атты тарихи–географиялық шығармасында Қазақстан жерін мекендеген түркі тайпаларының, Еуропа мен Африка елдерінің тарихы баяндалған. Әл–Идрисидің географиялық жол жазбаларында Шу–Іле таулары, Сырдария өзенінің төменгі бөлігі, Арал бойы туралы мәліметтер, сонымен қатар осы өңірдегі темір, алтын, күміс, асыл тастар жайлы деректер берілген.