жения XIX–XX вв.”, “Борьба классов и русская историческаялитература”лекция курсы, екі бөлімнен тұратын “Очерк истории русской культуры” (1923) еңбектерін атап өтуге болады. Жалпы оның мұрасын зерттеушілердің айтуына қарағанда ол қысқа ғұмырында 588 еңбек жазыпты.
М.Н. Покровскийдің ойынша тарих дегеніміз адамзат қоғамының өткені, бір қоғамдық құрылыстан екіншісіне ауысуы. Қоғамдық құрылыстың ауысуы прогресивті әрі заңды құбылыс. Тарихи қозғалыс тарихи процессті құрайтын толып жатқан элементтердің күрделі шиеленісуі. Оның жалпы және айрықша белгілерінің жиынтығы «даму типін» анықтайды. Процесстердің аяқталғаны және аяқталмағаны болады. Покровский тек аяқталғанын ғана тарих деп санайды. Қоғамдық процесс өте күрделі, диалектикалық қарама–қайшылықтарға толы, секірмелі. Өйткені даму эволюциялық жолмен де немесе революциялық тәсілмен де іске асырылуы мүмкін.
М.Н Покровский пікірінше қоғам өзінің ішкі резервтерінің есебінен дамиды. Қоғамдық қатынастар дамуының әрбір келесі кезеңінде адамзат географиялық ортаға тәуелділігініен арыла бастайды. Табиғи жағдай тек қоғамдық дамуды тежейді, бірақ тоқтата алмайды. Өндіріс пен сауданың дамуы адамдға келеңсіз табғаи жағдайларды жеңуге көмектеседі.
Өткен тарихымызды талдауда М.Н. Покровский мына төмендегі схеманы ұсынады: “Прежде всего, конечно, выяснить условия географической среды. Показать, как отразилась она на развитии производительных сил. Показать далее, какие на основе этих последних возникали группировки людей, классовые отношения. Выяснить, как эти отношения отразились на политической надстройке... Наконец, из этой структуры вывести “психику общественного человека”, показать, как в данных условиях развития производительных сил развивалась в России “общественная мысль”.
М.Н. Покровский орыс тарихнамасының бұрынғы қайраткерлері ұсынған тарих жүйесінің негізгі ат байлар қазығы мемлекеттің қалыптасуы және нығаюы деген концепцияға үзілді–кесілді қарсы шығып, марксизмнің формациялар ауысуы идеясын тарихи дамудың бірден бір шарты екендігін дәлелдеуге тырысты. “Для нас стержнем являются развитие производительных сил и классовая борьба” – дейді.
М.Н. Покровский тарихтағы жеке адамның ролі жөнінде де өз пікірін айтқан ғалым. Тарихта жеке адамның, сословие мен таптардың мүдделері тоғысуы мүмкін. Тарихи процесстегі объктивті және субъктивті жағдайлардың арасында өткел бермейтін шыңырау жоқ. Олар арасындағы байланыс диалектикалық сипатта. Әрбір жеке тұлғаның портреті оның моралдық–этикалық, мәдени деңгейіне, діни және саяси көзқарастарына байланысты.
3. Алғашқы Кеңес тарихшылары.
Бахрушин Сергей Владимирович (1882–1950) – кеңес тарихшысы 1904 жылы Москва университетін бітірген. 1909 жылдан өмірінің соңына дейін осы университетте оқытушылық қызметте болды В. О. Ключевскийдің оқушысы. Сібір тарихының көрнекті маманы. Ол 1927 жылы «Очерки по истории колонизации Сибири в XVI – XVII вв.", 1959 жылы "Очерки по истории Красноярского уезда в XVII в.", "Ясак в Сибири в XVII в.", 1927 жылы "Остяцкие и вогульские княжества в XVI–XVII вв." сияқты іргелі ғылыми еңбектердің авторы. КСРО–ның ұлттық аймақтары тарихын зерттеуге ат салысты.
Михаи́л Миха́йлович Богосло́вский (1867–1929) орыс тарихшысы. В. О. Ключевскийдің оқушысы. 1890 жылы Москва университетінің тарих – филология факультетін бітірген. 1891 жылы сол университетке жұмысқа шақырылды. Орыс тарихының магистрі (1902). 1909 жылы «Земское управление на русском Севере в XVII в.»деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 90–ға жақын ғылыми еңбектердің авторы.
Роберт Юрьевич Виппер ( 1859–1954) орыс, кеңес тарихшысы. 1880 жылы Москва университетінің тарих–филология факультетін бітірген. В.И. Герье және В.О. Ключевский сияқты орыстың ірі тарихшыларының оқушысы. Университет бітіргеннен кейін әртүрлі оқу орындарында қызмет істеген.
1894 жылы «Церковь и государство в Женеве XVI в. в эпоху кальвинизма» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. Осыдан кейін ол Новороссийск университетінң профессоры болып тағайындалды. 1897–1922 жылдар аралығында Москва университеттінің профессоры.
Қазан төңкерісінен кейін Виппер В. И. Лениннің қаһарына ілігіп, қуғындалады. Тарихи көзқарасы жағынан алдымен позитивистерге еліктеді, содан кейін эмпирио–критицизма философиялық доктринасының ықпалында болып, өмірінің соңында марксшіл тарихшылардың тобына қосылды.
Ю́рий Влади́мирович Готье́ (1873 – 1943,) – орыс кеңес тарихшысы, академик.1895 жылы Москва университетінің тарих–филология факультетін бітірген. Әділет министірлігінің Москва мұрағатында Румянцев мұражайында қызмет істейді. 1900 жылы магистр дәрежесін алып, 1903 жылдан бастап Москва университетінің орыс тарих кафедрасына приват–доцент қызметіне орналасады. 1913 жылы «История областного управления в России от Петра I до Екатерины II» тақырыбында докторлық диссертация қорғайды. 1915 жылы сол университеттің профессоры. 1930 жылы Готье был арестован по «академиялық іс», бойынша тұтқындалып, Самара қаласына жер аударылды. 1933 жылы Москваға қайтуға рұқсат алып , оқытушылық қызмет атқарды.
Петруше́вский Дмитрий Моисеевич (1863–1942), орыс тарихшысы, медиевист 1886 жылы Киев университеттін бітірген. Москва, Варшава, Петербург, Иванов қалаларында оқытушылық қызметте болды. 1906–1911 жылдар аралығында Москва университеттінің профессоры. Орта ғасыр қоғамының әлеуметтік–эканомикалық қатынастар тарихының маманы. «Восстание Уота Тайлера» атты еңбегі тарихи материализм әсерімен жазылған. «Очерки из историисредневеково
го общества и государства» Батыс Еуропада феодалдық формацияның генезсіне арналған. «Очерки изистории английского государства и общества в средние века» сияқты тағы да басқа шығармалары бар.
ПлатоновСергей Федорович (1860 – 1933) орыс тарихшысы 1882 жылы Петербург университетін бітірген. Ал 1899 жылы сол университетің профессоры. 1918–1929 жылдар арасында Археографиялық комиссияның төрағасы болды. 1928 жылы А.С.Пушкин еңбектерін жарыққа шығару комиссиясының төрағасы, 1925–1929 жылдарда А.С.Пушкин үйінің, 1925–1928 жылдары КСРО ҒА кітапханасының директоры қызметтерін атқарды. Саяси көзқарасы бойынша монархист болатын. Қазан төңкерісінен кейін де сол көзқараста болды. Кейін тұтқындалып, Самара қаласына жер аударылды.
Александр Евгеньевич Пресняков (1870–1929) – Орыс тарихшысы, 1893 жылы Санкт–Петербург университетінің тарих–филология факультетін бітірген. 1909 жылы «Княжое право в Древней Руси», 1918 жылы «Образование Великорусского государства. Очерки по истории XIII–XV столетий») тақырыптарында магистірлік және докторлық диссертация қорғаған. Әртүрлі оқу орындарында орыс тарихынан сабақ берді. 1907 жылдан Санкт–Петербург университетінің орыс тарихы кафедрасының – приват–доценті, 1918 жылы сол оқу орнының – профессоры болып сайланды.
4. Тарихшыларға қарсы репрессия
ХХ ғасырдың 30–жылдары ғылымдағы идеологиялық майдан шиеленісе түсті. Коммунистік партия кейбір тарихшыларға сенімсіздік білдіріп, оларға қарсы репрессия жасауды қолға алды. Оған сылтау да табыла кетті. 1929 жылы қаңтар айында Петербург қаласында орналасқан Ресей Ғылымдар Академиясына 42 жаңа мүше сайланды. Өкіншке қарай сайлау барысында үш коммунист қажетті дауыс жинай алмай қалды. Осыған байланысты газет беттерінде академиктерге қарсы, олардың «контрреволюциялық әрекеттерін» әшкерелейтін мақалала топтамалары пайда болды. Қайта сайлау өткізіліп, коммунистер академик атанды.
Бірақ іс мұнымен бітпеді. 1929 жылдың тамызында Үкімет комиссиясы Академияны тексеріске алды. Нәтижесінде 1929 жылдың маусым–желтоқсан айлары арсында 960 штатағы 128,830 штаттан тыс қызметкерлердің 520 адамы қысқартылды. Әсіресе С. Ф. Платонов басқарған Академияның кітапхана мен Пушкин үйінің қызметкерлері зардап шекті. 1929 жылы біраз академиктер істі болып, әртүрлі мерзімге сотталды. 1930 жылы С. Ф. Платонов және оның әріптесі Е.В.Тарле сотталды. 1929–1930 жылдары 100 адамнан артық ғалымдар істі болды.
Тіпті айдауда жүрген немесе түрмеде отырған бұрынғы академия қызметкелері қайта сотталды. Репрессия тек Ленинградта ғана емес, оның бөлімшелері бар қалаларда да жүрді. Ашық соттың орнына істі болғандар тағдырын ОГПУ комиссиясы шешті. Аталмыш органның шешімімен 1931 жылдың 8–тамызында 29 адам әртүрлі мерзімге сотталып немесе жер аударылды. Көпшілігі айдауда жүрген жерінде қайтыс болды. Академияның әртүрлі мекемелерінде қызметте жүрген бұрынғы патша офицерлеріату жазасына бұйырылды.
1930 жылдардың екінші жартысында кеңес тарихнамасы жаңа кезеңге аяқ басты. Ішкі және сыртқы саяси жағдайдың күрделенуіне байланысты тарих ғылымының алдына жаңа міндеттер қойылды. «Әлемдік революция» идеясының сәтсіздігіне көздері жеткен кеңес коммунистері басшылары енді «социализмнің жеке бір елде жеңуі мүмкін» концепциясын ұсынады. Мұның өзі идеологиялық мәселелерге түзету жасауды талап етті.
Тарих ғылымының алдына қойылған жаңа талаптар тарихи мекемелердің алдына жаңа міндеттер қойды. 1934 жылдың наурызында Халық ағарту комиссариаты тарихты пән ретінде оқыту жөнінде жиын өткізді. Нәтижесінде мектептерде КСРО тарихы мен жалпы тарихты оқыту, оқу құралдары мен оқулықтар жазу, оқытушы кадрлар дайынду мәселесі шешілді. Сол жылдың 15 мамырында «КСРО мектептерінде азаматтық тарихты оқыту туралы» ВКП(б) Орталық комитетінің және КСРО Халық Комиссарлар кеңесінің біріккен қаулысы бойынша мектеп ісі қайта құрылды. Көптеген жоғары оқу орындарында тарих факультеттері қайта ашылды. 1939 жылы олардың саны 15–ке жетті.
1936 жылғы 26–қаңтарындағы ВКП(б) ОК және КСРО Халық комиссарлар кеңесінің «Тарих оқулықтары туралы» біріккен қаулысы бойынша тарихи білім беру ісін жетілдіру үшін арнаулы комиссия құрылды.
1938 жылдың басында «Правда» газетіне «История ВКП (б). Краткийкурс»