Материал: Педагогикалы институты аманжол кзембайлы еркін біл тарихнам а

Документальная история амери­канского индус­триаль­ного общества» кітабын жарыққа шығарды.

ХХ ғасырдың басында Америка тарихнамасына әлеуметтанушылар мен көсем сөзшілердің радикалды–сыни бағытының өкілдері үлкен үлес қосты. Ол­ар негізіен финанс–өнеркәсіп олигархтарының қолайсыз әрекет­те­рін, партия–саяси машинаның сатқындығын, мемлекеттік ап­парат­тағы жы­мысқы саясатын сынға алды.

Конгресстің жылдық есептері, сот және басқа да мекемелердің құ­жат­тары негізінде 1894 жылы жазылған Г. Ллойдтың «Богатство против об­щества» де­ген кітабы «Стандард Ойл» тресінің баюына негіз болған кри­миналды уақиғалардың бетін ашады. Сол сияқты В. Лау­сон­ның «Объе­ди­ненная медная компания», Г. Мейерстің «Ис­то­рия круп­ных амери­кан­ских богатств» (1909–1910), Л. Стефенстің «Позор городов» (1904) шығар­ма­лары жұмыс­шыларды қанау, байлықтың бір қолға әділетсіз жиналуы, фа­бриканттар мен ірі капиталистердің мем­ле­кеттік билікпен бірігіп кетуі сөз болады.

Сенатор Р. Петтигру «Торжествующая плутократия» кіта­бын­да АҚШ–тың экономикалық күші ат төбеліндей азғана топтың қолында екен­дігін, сол топтың бүкіл мемлекет билігін ұстап отырғандығын дәлелдейді.

Францияда социалист Ж. Жорес «Социалистическая история Фран­­­ции» деп аталатын ірі масштабты жоба негізінде 1901–1904 жыл­да­ры төрт том­дық «Социалистическая история Французской рево­лю­ции» атты еңбе­гін жазып шықты. Аты айтып тұрғандай еңбек шаруалар мен жұмыс­шы­лар­дың тарихына арналған. Кітап қоғамдағы қатынас­тарға марксистік тұр­ғы­дан қарайды. Ж.Жорес: «Мен Маркс, Мишель және Плутархқа сүйен­дім»,– дейді. Шығарма француз револю­ция­сының әлеуметтік–экономи­ка­лық алғы шарт­та­рына, меншік түрінің эволюциясына, өнеркәсіппен ауыл шар­уа­шылығының дамуына, қоғам­ның эканомикалық құрылымының ру­ха­ни өмір мен мемлекетті басқару ісіне әсері сияқты өзекті мәселелердің шешімін табуға арналған.

2. 
   Саясат тарихы.
   

Академик Э. Лависс Үшінші француз республи­касының ресми тарихшысы болды. Ол тарих ғылымының негізгі міндеті сол кездің моралдық-адамгер­ші­лік құнылықтарын ғылыми түрде негіз­деу деп түсінді. Екінші бір А. Рамбо есімді тарихшымен бірлесіп «Жалпы тарих» деп аталатын ұжымдық еңбектің редакциясын басқар­ды. Оның басшылығымен «

История Франции от ее исто­ков до рево­люции» атты шығарма жарық көрді. Бірақ оның тарихшы ретінде атын шығарған,француз халқының ұлттыұ және тарихи санасын қалыптас­ты­р­ған Франция тарихының оқулығы еді. Оқу­лық негізінен оқушыларға арнал­ды. Оның беделінің жоғары болғандығы сондай, оқулықтың бірін­ші басы­лы­мы 1884 жылы шықса, соңғы 50-іншісі 1950 жылы жарық көрді.Француз елі­нің ұзын-сонар тарихтағы әкімшілік, террито­рия­­лық және моролдық бір­лігі ел қамын ойлаған корольдардың арқасы. Жер шарын мекендеген қай халық бол­масын француздармен байланыста болған дейді тарихшы. Франция үкіме­тіне қарсы келгендердің бәрі фран­цуз халқының жауы. Оның революцияға бе­р­ген бағасы екі ұшты. Бір кезде революция қажет­тілік болса,қазыр ондай өзге­р­істерге жол беру­ге болмайды деп қортындылайды. Лав­исстың тарихи көзқа­расы-ұлтшылдық,француз дәстүріне адал­дық,күн­ге,жерге,ата-баба рухына табыну.

Француз тарихшысы А. Олар да Республика тарихына арнап бір­не­ше ең­бек­тер жазды. 1901 жылы жарыққа шыққан оның «Поли­ти­чес­кая история Французской революции. Происхождение демократии и республики» деп ата­латын монографиясында үшінші республика1792-1804 жылдардағы бір­інші республиканың дәстүрін жалғастырушы деп есептеді. Революцияның мәні 1789 және 1793жылдардағы «Құқық дек­ла­рациясында» көрсетілген деп дә­лелдейді тарихшы-ғалым. Автор революция барысындағы саяси топтардың күресіне тоқталады. Бірақ, олардың көзқарасынан онша үлкен айырмашылық­ты көрмейді. Оның сүйікті тұлғасы Дантон. Оған«... Дантон - реальный по­литик, кото­рый «никогда не шел впереди общественного мнения». Он – пл­а­мен­ный трибун, «ум­иро­творитель революции 10 августа 1792 г.», спа­си­тель Франции от инте­рвентов. Дантон хотел избежать любой це­ной окончательного раскола между Горой и Жирондой» деп баға береді.Ке­рі­с­ін­ше Олар Робес­пьерге «самовлюбленный демагог», «бес­пре­­дель­но мсти­т­е­льный, безжало­ст­ный клеветник» депоған жағым­сыз мінездеме береді.нның болашағының кепілі.

Келесі бір француз тарихшысы Робеспьерді ақтап алуға тырысты.

А. Ма­тьез есімді тарихшы 1907 жылы «Робеспьерді зерттеу Қоғамын» құр­ып ,­«Революционные анналы» журналын шығара бастады. Негізгі мақсаты он­ың революциялық қызметіне әділ баға беру. Революция тарихына әлеумет­тік күрес ретінде қарастыра отыра, Робеспьерді асыра дәріптейді. Ол Дан­тон жөніндегі аңызды жоққа шығарып, оның пара алғыш­тығын, котреволю­ционерлермен байланысын әшкерлейді. .

Герман тарихнамасында саяси тарихққа қалам тартқан тарихшы Г. Дель­брюк. Ол көп томдық «Истории военного искусства в рамках полити­чес­кой истории» атты еңбегінде әскери уақиғалардың қоғамдық құрылыспен бай­ланысын зерттейді. Оның тарихи концепция­сының мәнібір біріне қарсы жақ­тардың күресі. Мысалы табиғат пен адам, жеке тұлға мен бұқара.жеке адам мен қо­ғам,рух пен күштің ара­сын­дағы күрес осының айғағы. Ал енді мұндай күрестің айқын көрінісі-соғыс дейді тарихшы. Қорғаныс соғыстары ұлттық мүд­дені сақтап қалу үшін болатын күрес.
Бекіту сұрақтары:

1. Позитивтік методология неге сыналды?

2.Макс Вебердің тарихи көзқарасы?

3. Джордж МаколейТревельян ағылшын тарихнамасына қандай жаңа­лық­тар әкелді?

4. Вильгелм Дильтейдің және оның оқушыларының тарх ғылымына қос­қан үлесі?
Тарихнамалық деректер:

Дильтей В. Собрание сочинений в 6 тт. – М.: Дом интеллектуальной книги, 2000.

Вебер М. Аграрная история древнего мира. –М.: , 2001.

КрочеБ.Теория и история историографии.– М.: , 1998. – 192 с.

Шпенглер О. Закат Европы. М: «Наука», 1993. – 592 с. 

Тойнби А. Дж. Постижение истории. Сборник. / Пер. с англ. Е. Д. Жар­ко­ва, М., Рольф, 2001. – 640 с.

Блок М. Апология истории, или Ремесло историка / Пер. с фр. – Таллин: Ээс­ти раамат, 1983. – 184 с.

Ясперс К. Смысл и назначение истории: Пер. с нем. 2–е изд. – М.: Республика, 1994.–527 с.
ХІ. ХХ ҒАСЫРДЫҢ АЛҒАШҚЫ ЖАРТЫСЫНДАҒЫ

КЕҢЕС ТАРИХНАМАСЫ

1. 
   Ғылыми-зерттеу мекемелері мен оқу орындарының ашылуы.
   

1917 жылғы қазан төңкерісінің нәтижесінде Ресейде Кеңес үкіметі орна­ды. Бір елде социалистік қоғамдық құрылыс дүниеге келді. Жаңа қо­ғамның негізгі иде­ологиясы марксизм–ленинизм негізінде көрініс тапты. Ком­мунистік партия­ның ықпалындағы тарих ғылымы сол идеологияның пәрменді құралына ай­налды.

1922 жылы «Под знаменем марксизма» журналына В. И. Лениннің иде­ол­о­­гия саласындағы міндеттерді айқындайтын «О значении воинс­твую­щего материализма» атты мақаласы жарияланды. Қоғамдық ғылым­дар саласында жүргізілетін ғылыми зерттеу жұмыстарын реттеп отыратын 1918 жылдың 25 маусымындағы Бүкіл Ресейлік Атқару комитетінің дек­ре­ті негізінде Соцалистік (1923 жылдан бастап Коммунистік) академия құ­рыл­ды. Оның құрамына белгілі ғалымдар мен қатар қоғам қайраткерлері де кірді. Жаңа құрылған ғылыми орталық К. Маркс, Ф. Энгельс, және В.И.Ле­­нина еңбектерін жариалай бастады. 1922 жылдан бастап «Вестник Социалистической академии» (кейін «Вестник Коммунистической ака­де­мии») журналын щығарды. 1929 жылы академия құрамында Тарих инсти­ту­ты ашылды.

1921 жылдың қаңтарында екінші бір ғылыми–зерттеу мекемесі – Маркс және Ф. Энгельс және В. И. Ленин институттары ашылды. Бұл ме­ке­мелер марксизм клас­сиктердің хаттарын, қолжазбаларын, шы­ғар­маларының фото­кө­шірмесін жинап, оларды жариялай бастады. «Архив К. Маркса и Ф. Энгельса» (1924 г.) және «Летописи марксизма» (1926), В. И. Ленин инс­ти­тутында 1927 жылдан бастап «Записки Института Ленина» жинақтары жарық көрді.

1922 жылы қоғамдық ғылымдар ғылыми–зерттеу инсти­тут­тары­ның Ре­сей­лік Ассоциациясы құрылды. Негізгі міндеттерінің бірі қоғамтану ғы­лым­дары үшін кадр дайындау еді. Сонымен қатар жоғары оқу орындары мен жоға­ры білікті маман дайындау ісін де қайта құру жұмысы да жолға қо­йылды. 1921 жылы Коммунистік Академия жа­ны­нан марксизм курс­та­ры, «Қызыл профес­сура институты» жұмыс іс­тей бастады. Ірі универси­тет­терде қоғамтану фа­куль­теттері ашылды.

Міне осындай шаралар Ресейде марксшіл тарихшыларды дереу да­­йын­­дау қажеттілігін туғызды. Жаңа жағдайға байланысты Н. И. Кареев, Е.В. Тарле сия­қ­ты бұрынғы либералды бағыттағы буржуазиялық маман­дар­­дың кейбірі өздерінің көзқарастарын қайта қарады. 20 жылдардың ая­ғын­­да Ресейде бур­жуазиялық тарихнама күйзеліске ұшырады. И.И. Сквор­­­цов–Степанов, Н. М. Лукин, Ф. А. Ротштейн, В. П. Волгин, В. А. Быстрян­ский сияқты тарихшылар­дың ең­бектері тарихнамада маркстік позицияның қалыптасқандығының дәлелі еді.

1925 жылдан бастап марксшіл тарихшылардың Қоғамы құрылды. 1926 ж. «Историк–марксист» журналы шыға бастады. 1928 жылдың 28 жел­­­­­тоқ­саны мен 1929 жылдың 4–қаңтары арасында марксшы тарих­шы­лар­дың Бүкілодақтық бірінші конференциясы өтті. 30–жылдардың орта шенінде тарих орта және жоғары мектептерде ар­на­йы пән ретінде оқытыла бастады. 1934 жылы жоғары оқу орын­да­ры­ның оқу жоспарына азаматтық тарих пәні кірді. Москва, Ленин­град тағы да бас­қа университеттерде тарих факультеттері ашылып, жоғары біл­ік­ті та­рих­шы мамандарды дайындай бастады.

2. 
   М. Н. Покро́вскийдің тарихи көзқарасы
   

Кеңес үкіметінің алғашқыжылдарындағы тарих ғылымының дамуы бел­гілі тарихшы Михаи́л Никола́евич Покро́вскийдің (1868–1932) аты­мен тығыз байланысты. 1930 жылы Тарих институтының 8–желтоқсанда өт­кен партия жи­нал­ы­сындағы баяндамасында. “Борьба на историческом фрон­те есть борьба за генеральную линию пар­т­ии. Положение “история –политика, обра­щенная в прошлое” означает со­бой, что всякая исто­ри­чес­кая схема есть зве­но, цепочка для нападения на генер­альную ли­нию партии. Существует самая тесная связь между борь­бой за гене­раль­ную линию партии и борьбой на историческом фронте. Их нельзя раз­рывать. Трудно себе представить та­кую вероятность, что сто­рон­­ник генеральной линии партии является ревизионистом в ис­то­ри­чес­ких работах. История ... не есть самодо­влеющая задача, история –ве­личайшее орудие политической борьбы; другого смысла история не имеет”, – деп келешектегі тарих ғылымының мақсаты мен міндеттерін айқындап берді. Ол тарихи зерттеулермен Қазан төңкерісіне дейін де айналысқан. 1907–1910 жыл­дары ол “История России в XIX веке” деп аталатын ең­бек­тің автор­ларының бірі. 1910–1912 жылдары"Русская история с древней­ших времен” (5 томдық), 1914–жылыекі томдық"Очерк истории русской культуры” сияқ­ты кітаптар­ды шығарды. Алғашқы шығармасының соңғы то­мының жариялану­ына үкімет тиым салды. Жалпы төңкеріске дейін оның «Русская история...» шы­ғар­ма­сы кітапханалардан алынып, оны пай­да­лану шектелді. 1920 жылы ол “Русская история в самом сжатом очерке” моно­гра­фия­сынжазды. В.И.Лениннің қолдауымен аталмыш кітап оқу орындарын­да оқу­­лық ретінде пайдаланылды. “Очерки русского революционного дви