Материал: Педагогикалы институты аманжол кзембайлы еркін біл тарихнам а

Владимир Владимириович Зернов–Вельяминов (1830–1904) – орыс шығыстанушысы. 1850 жылы Александровский лицейін бітірген. Жас кезі­­нен бастап шығыс тілдеріне қызығушылық білдіреді. Еврей, парсы, араб тіл­де­рін оқи­ды. 1851 жылы Сыртқы істер министрлігінің Азия де­пар­та­мен­тіне жұмысқа кір­еді. Орынбор губерниясында қызметте бол­ды. Осы жерде ол түркі тілдерін толық меңгерді. Осының нәти­жесін­де «Истори­чес­кие известия о киргиз–кайсаках в отно­шен­ии России со Средней Азией со времен кончины Абдул–Хаир хана (1748–1765)» ат­ты еңбегін жа­рық­қа шығарды. Бұл еңбек алдымен жергілікті баспасөз бет­терінде оқырмандарға таныстырылып, кейін, 1853–1855 жылдары Уфа қаласында жеке кітап болып шықты. Обылыстық мұрағат құжат­ары негізінде оның «Источников для изучения тарханства, жалованного башкирам рус­ски­ми государями» («Записки Академии Наук». 1864, Т. V. Приложение) еңбегі оқырман қолына тиді. 1856 жылы Петерборға оралған ға­лым азия департаментіндегі қызметін жалғастырды. 1859 жылы оның Бұхар және Хиуа монеталары және қолжазбалары жөніндегі еңбегі жарияланды. 1859 жыл­дың қаңтар айында ол орыс археология­лық қоғамы шығыс бөлім­ше­сі­нің хатшылығына сайланды. 1861–1872 жылдары ол сол қоғамның хат­шы­­сы болады. 1861 жылы ол экстра­ордина­рлы академик болып сайланды. Ол орыс ғалымдарының ішіндегі алғашқы академик шығыстанушы еді.

1888 В.В. Вельяминов–Зернов жылы Киев оқу округінің попечителі, ал 1889 жылы Киев, Волын және Подольск губернияла­рында көне құжат­тар­ды жинастырып, ретке келтіру мақсатында құрылған комиссияның төр­ағасы болып сайланды.

1860 жылдан бастап ол Орталық Азия елдері тарихы бойынша 322 еңбек жариялады. Солардың ішіндегі біздер үшін ең құнды шығарма 1863–1887 жылдары жазылған «Исследования о касимовских царях и царевичах» деп аталатын еңбегі. Кітапта автор Алтын Орда, Қырым хан­ды­ғы, Қазан, Астрахан және Орталық Азия тарихы жөнінде құнды мәлі­мет­тер берді.

1864 жылғы «Материалы для истории Крымского ханства» (СПб., 1864), 1868 жылғы «Словарь джагатайско–турецкий» академик Н.И. Ве­­­­се­­лов­ский­дің сөзімен айтқанда, «издание образцовое и в области ориента­лиз­ма едва ли имеющее равное себе». Көп жылдар бойы ол 1854 жылы Орынборда қолына түскен парсы патшасы ІІ Аб­дул­лаханның сарай тарихшысы Хафиз Таныштың «Абдулланаме» қолжазбасының мәтінін орыс тіліне аударумен айналысты.

Радлов Василий Васильевич (Фридрих Вильгельм) (1837–1918, неміс шығыстанушысы, этнограф, археолог. Берлин университетін бітірген (1858). Ол араб, парсы, түрік, татар, моңғол, манчжур, қытай, т.б. тілдерді білді.

Ф.В.Радлов 1858 ж. Ресейге көшіп келіп, Алтай өлкесінде мұғалім болды. Кейіннен Қазан оқу бөлімінің татар, қазақ, башқұрт мектеп­тері­нің инспекторы (1871–84), Азия (1885–90), антропология және этно­графия (1894–1918) музей­лер­інің директоры, Орталық Азияны зерттеу жө­нін­дегі Орыс комитетін құру­шылардың бірі, және оның басшысы (1903–1918) болды.

Радловтың ғылыми өмірі үш кезеңге бөлінеді: Алтай, Қазан, Петер­бург. Алтай кезеңінде (1859–71) Батыс Сібір, қырғыз даласы, Хакасия, Жетісу аймақ­тарында тіл, фольклор, этнография материал­дарын жинау­мен айналысты. Қазан кезеңінде (1871–84) “Солтүстік түркі тіл­дері­нің салыстырмалы грамма­тикасы” және “Сібірден” (екеуі де неміс тілінде) aтты екі еңбегі жарық көрді.

Петербург кезеңінде (1884–1918) “Түркі тілдері сөздігін жасау тәжі­ри­бесі” атты көп томдығы баспадан шыға бастады (әлі күнге дейін толық жарық көрмеген, 4 жинағы шыққан). 1891 ж. Ол Ресей ҒА экспе­дициясын басқар­ып, Моң­ғолия жеріндегі Орхон ескерткіштерін зертте­ген. 10–нан ас­там әріп таңбаларын оқып, Кошо–Цайдам ескерткіш­тері­нің фонетика­лық, грамматика­лық ерекшеліктері туралы жазды, мәтін­дер­дің орыс тілін­дегі транскрипциясын жасады. Әр жылдары “Құтты білік” (1891–1910), “Тоныкөк” (1899) ескерткіш­терінің аудармасы мен транскрипциясын жа­рия­лады.

Ол түркі халықтарының, этнографиясы, тарихы мен археология­сына бай­ланысты түбегейлі зерттеулер қалдырды. Оның тарих пен этно­графия сала­сындағы еңбектері: а) Сібір мен Орта Азия түркі тілдес халық­та­ры­ның этнографиясын; ә) олардың көне тарихы; археологиясы, мәдени даму жолдарын; б) аңшылық пен көшпелі халықтардың даму ерекшеліктерін, әсіресе түркі халықтарының рулық құрамын анықтау мәселелерін қам­ты­ды.

Радловты аса көрнекті фольклортанушы ретінде танытқан “Түркі тайпа­лары халық әдебиетінің үлгілері” aтты 10 томдық еңбегі болды. Оның 1–кітабы (1866) алтай, құманды татарлары, шор, саян, 2–кітабы (1868) шұлым, түр­ік, хакас, 3–кітабы (1870) қазақ, 4–кітабы (1872) барабы, тобыл, түмен татарларының фольклорына арналды.

Қазақ фольклоры үшін аса қымбат қазына болып табылатын 3–том­дағы ел аузынан дәлме–дәл жазып алынған шығармалар, ақын–жыр­шы­лар­ға берген мінез­деме, халық ауыз әдебиетінің жанрлық құрамын белгі­ле­уі, халық шығар­маларының тіл және стиль ерекшеліктерін анықтауы кү­ні бүгінге дейін маң­ызын жойған жоқ. Сонымен бірге ғашықтық, тарихи жыр­­­­­­лар, аңыз, қисса–дас­тан, айтыс үлгілері мен ақын–жыраулар мұрасы да қамтылған.

Радловтың Сібір қазақтарының этнографиясы туралы құнды еңбегі “Сібірден” деген атпен шықты. Ол қырғыз эпосы “Манасты” жазып алып, бастырып шығарды. Радлов салыс­тырмалы тарихи зерттеудің нәтижесінде Орта Азия, Қазақстан және Сібірдегі түркі халықтары фольклорының төркіні ортақ екенін дәлелдеді. Радлов көптеген ғылыми ең­бектерімен түркология ғылымы­ның дамуына зор еңбек сіңірді, өзінің мектебін қалыптастырды.

Бартольд Василий Владимирович (1869–1930,) – белгілі шығыс­та­ну­­шы ғалым, 1891 жылы Санкт–Петербург университетінің шығыс тілі фа­куль­тетін бітіріп, сонда ғылыми және оқытушылық қызмет атқарды. Қазақ өлкесін мекен­деген тайпалардың тарихын зерттеуге зор үлес қосты. Бұл еңбектерін жазуда ол араб, парсы және жергілікті авторлар­дың материал­дарын пайдаланды. Олар­дың ішіндегі аса құндылары: «О христианстве в Туркестане в домонгольский период» («Записки Восточного Отдела Им­пера­торского Русского Архео­логического Об­щес­тва», т. VIII (1893–94); «Образование империи Чин­гисхана» («За­писки Восточного Отдела», т. X, 1896);«Отчет о поездке в Сред­нюю Азию в 1893–94 годах» (СПб., 1897,«Записки Академии Наук», исто­рико–филологический отдел, 8–я серия, т. I, № 4); «Очерк истории Семиречья» («Памятная книжка Семиреченской области», т. II, Верный, 1898); «Отчет о командировке в Турке­стан» («За­писки Восточного отдела Археологического Общества», т. XV, 1902 – 03);«Сведения об Аральском море и низовьях Амударьи с древнейших времен до XVII века» (Ташкент, 1902); «О некоторых восточных ру­ко­пи­сях в библиотеках Константин­ополя и Каира» («Записки Восточного Отдела», т. XVIII, 1908); «История изучения Востока в Европе и в России» (СПб., 1911, университетский курс); «История культурной жизни Туркестана». Л., 1927;«Киргизы: Исторический очерк». Фрунзе, 1927; Тюрки. Двенад­цатьлекций по истории турецких народов Средней Азии; Культура мусульманс­тва. Изд–во «Огни» Петроград, 1918. Орталық Азия мен Қазақстан халық­тарының көне дәуірден бастап–ақ өзінің тарихы, мәдениеті болғанын ғылым түрде негіздеді. Шығыстану тарихына зор көңіл бөлді. «Еуропа мен Ресейде шығысты зерттеу та­ри­хы»(1911), «Петербург универ­сите­ті шығыс тілдері факультетінің 1855­–1905 жылдардағы қыз­метіне шолу» (1909)

атты еңбектер жарияла­ды.Бартольттың көптеген еңбектері ағылшын, француз, неміс, түрік, араб, парсы, тағы басқа тілдерге аударылған.

Құрбанғали Халид–оғлы Аягози (1846 – 1913) – қазақ халқының тарихын, әдет–ғұрпын, ауыз әдебиеті мен мәдениетін зерттеуші. Әкесі Ха­лид Ташкентте, Аягөзде, Қытай жерінде тұрған. Халиди жас кезінде Аб­дул­хақ деген кісі­нің ме­дресесінде оқып, тарих, география пәндерінен дә­ріс алады. Шәуешек­ке көшіп барған соң өзі де медресе ашып, татар, араб тіл­­дерінен дәріс берген.1885 жылы Турфан қаласында ұйғырлар­дың өмірі ту­ралы «Тарих и жарида–и жадида» деген кітап жазды. 1897 жылы Мек­ке­ге бара жатқанда Еуропаның көптеген қа­ла­ларында, араб мемлекеттерінде болған.

Құрбанғалидың тарихи еңбектерінің ішінен бізге белгілері 1889 жария­ланған «Тарих–и джарида–йи джадида» (Жаңа тарихи жазба­лар) жә­не «Тава­рих–и хамсе–йи шархи» (Шығыстың бес елінің тари­хы). Соңғысы 1910 жылы Қазандағы «Өрнек» баспасында жарық көрді. Бұл кітап 1992 жы­лы қазақ тіліне ау­дарылды. Кітапта ұйғырлар, өзбектер, қазақтар, мон­ғол­дар, тағы да басқа ха­лықтардың өмірі туралы жазады. Басым бөлігі қа­зақ халқының тарихы, этно­графиясы, мәдениеті мен әдебиетіне арналған.

Кітапта қазақ тарихы көне, ортағасыр, жаңа дәуірлерге бөлініп қарас­ты­рылды. Көне және ерте ортағасырлар тарихын ол, жер бетінде адам­зат­тың пай­да болуынан бастап тайпалар одағының қалыптасуына әкеледі. Де­рек­тердің әртүрлі топтарын пайдалана отырып Құрбанғали жер бетін­дегі ұлыстардың шығуын, олардың жалпы белгілерін және ерекшелік­те­рі­не тоқталады.

Ерте ортағасырлар тарихы «Тауарих хамсада» VІ–VІІІ ғғ. Аралы­ғы­мен шек­теліп, алғашқы түрік хандарының тарихына тоқталады. Кітапта эт­ни­ка­лық этнонимдерге үлкен көңіл аударылған, «Монғол», «Татар», «Түрік», «Оғыз» атауларын түсінуге ұмтылыс жасалған.

Орта ғасырлар тарихы Алтын Орда мемлекетінің құрылуы, өркен­де­уі және ыдырауы процестеріне арналған. Бұл уақытты автор он төрт ке­зең­ге бөліп қарастырған. Он төртінші кезең қазақ хандығының құры­луы­мен аяқ­талып, жаңа за­ман тарихы қазақ хандығынан баста­ла­ды. Ал­тын Орда және оның ыдырауы нәтижесінде пайда болған мем­ле­кеттер жөнінде толық баян­далады. Бұл дәуір туралы құнды деректер келтіріл­ген. Әсіресе, Қазан, Ас­тра­хан, Сібір және т.б. хандықтар туралы бізге бұ­рын белгісіз мәліметтер бар.

Қазақ–қалмақ қатынастары, екі арада болған қарулы қақтығыстар мен бейбіт–келісім шарттары деректер негізінде баяндалады. Кітапта Абылай хан туралы да деректер бар. Оның ел билеудегі ерекшеліктері, оның айна­ла­сындағы тұлғалар, арғын руымен болған келеңсіз жағ­дай­лар, оның қай­тыс болуы, Түркістанда жерленуі, патша үкіметінің хан­дық билікті жоюға әрекет жасауы, Ғұбайдолла төңірегіндгі мәселелері сөз болады.

Құрбанғали Халидт қазақ тарихының отаршылдық заманы туралы шын­­дыққа сәйкес материалдар береді. Өйткені ол өзі сол уақиғалардың куә­гері бол­ды. Орыс бекіністерінің салынуы,қазақ жеріне басқа ұлттар мен ұлыстардың қоныс аударуы, осыған байланысты туындаған жерге орна­ластыру мәселесі ав­тор тарапынан дұрыс бағаланған. Мысалы ХІХ ғасырдың аяғында Қазақстан жеріне Еділ бойы түркілері көптеп қоныс аудара бастайды. Осыған байланысты шала қазақ субэтносы пайда бо­ла­ды. Автордың пікірінше орыс әскеріне қызмет етуден бас тартқан татар­лар қазақ қызына үйленіп, жұбайының тегін алуға тыр­ысқан. Ол кезде орыс үкіметі қазақтан әскер алмайды екен. Сөйтіп олар және олардан ту­ған балалар әскерге барудан құтылыпты.

Басқа тарихшылардан Құрбанғали Халидтың бір ерекшелігі – қазақ хал­қының этнографиясын, тұрмыс тіршілігін жан–жақты талдай оты­рып, Ор­талық Азияны мекендеген тайпа, рулардың көне, заманнан келе жатқан тарихына үңіледі. Оның қазақ халқына қатысы бар жерлеріне ерекше кө­ңіл аударады. Зерт­теудің басты ерекшелігі қазақ ауыз әдебиеті, рулар ше­жі­ресі, мәдени мұра­лар, халықпен бірге жасасып келе жатқан әдет–ғұрып­тар, діни нанымдарды аса ұқыптылықпен тарихи дерек ретінде пайда­ла­на­ды.

Құрбанғали Халид өз кітабында былай деп жазады: «Бұл халықтың та­рихы жалпы ел аузында бар. Алайда, жекелеген жазба тарихтары мен естеліктері болмағандықтан, әркім әр түрлі пікір айтып, біреулер жаман ниет, арам оймен, енді біреулер тек мұқатуды мақсат еткен. Бағзылар та­рих­та анығырақ түсініктеме беруге білімдері жете тұра, оған мән бер­ме­ген. Нәтижесінде мағынасы анық ел тарихы баяндалмады. Осындай се­беп­термен мен бар күшімді жұмсап, жиырма жылдан астам уақыт жиналған мә­ліметтердің қаймағын қалқып алып, осы кітапты жаздым» деп кесімді пікір білдірген.
Бекіту сұрақтары

1. 
   Позитивизм идеялары орыс тарихнамасына қандай әсер жасады?
   
2. 
   ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы Ресейде тарих ғылымы қандай дәрежеде дамыды?
   
3. 
   Орыс тарихнамасының дамуындағы В.О.Ключевскийдің рөлі қандай бол­­ды?
   
4. 
   Орыс деректану ғылымының белді қайраткерін ата?
   

5.Ресей ғалымдары қазақ тарихына не себепті қызықты?

6.Алғашқы қазақ тарихына қалам тартқан авторларды ата?

7.А.И. Левшин қазақ тарихнамасына қандай үлес қосты?

8.Шоқанды қызықтырған қазақ тарихының қандай мәселелері?

9.Қазақ тарихнамасына В.В.Радлов қандай үлес қосты?

10.В.В.Бартольдтың тарихи көзқарасы?