Материал: аза тіліні шыу тарихы туралы тркі тілдері тіл туыстыына

Диалектология – диалектілер, говорлар, жергілікті тіл ерекшеліктерін зерттейтін сала.Топонимика – жер, су, қала, ауыл, елді мекен аттарын зерттейтін сала.Антропонимика – кісінің фамилиясын, әкесінің атын, кісінің шын аты мен лақап атын, бүркеншік аттарын (псевдоним) қарастыратын сала.Лексикография – сөздіктер жасау және оларды зерттеу жөніндегі үлкен бір сала.Сондай-ақ лексиканың ономасиология, этнонимика, астронимика сияқты салалары бар.ҚОЛДАНУ АЯСЫ ШЕКТЕУЛІ СӨЗДЕРКӨНЕРГЕН СӨЗКөнерген сөз – қазіргі уақытта қолданыстан шығып қалған немесе мағынасы көмескеленген сөз. Оның екі түрі бар: архаизм және историзм.

1. 
   Архаизм – әр халықтың тұрмыс-тіршілігіне, дүниетанымына байланысты әр дәуірде өзгеріп, яғни қазір басқаша аталатын ұғымның бұрынғы атауы болатын сөз.
   

   Ескі атауы (архаизм)	Қазіргі атауы (неологизм)
   аэрофлот адрес рыноктық таможня станция	әуежай мекен-жай нарықтық кеден бекет

2. 
   Историзм – белгілі бір дәуірдегі қоғамдық ұғымға байланысты туып, қазір қолданудан шығып қалған сөз. Мысалы: уез, барымта, ханзада, нөкер, батырақ, қауыл керуен, жүз басы, би, болыс т.б.
   

үйретуБас изеді – келісуБас имеу – келіспеу, берілмеуБас кеспек болса да, тіл кеспек жоқ – салттан аттау жоқБасынан сөз асырмау – басындырмауБауыр басу – үйренуБес аспап – өнерлі Бес саусақтай білу – жетік білуБет бақтырмау – бой бермеуБетке айту – шындықты көзіне айту Бетке шіркеу болды – ұятқа қалдырды Бит қабығынан биялай тоқыған – өте шеберБиті торғайдай, мойыны ырғайдай – арық Бұйым көрмеу – менсінбеуБүйректен сирақ шығару – болмашы нәрседен шатақ шығаруБүйідей тиді – әлек салдыҒайып ерен қырық шілтен – мұсылмандарды жебеп жүретін киелі бейнелерДалағакетті – босқа кеттіДәм-тұзыжараспады – тату-тәтті тұра алмады.Деміне(кеудесіне) нан пісірді – мақтанып ісіп кеттіДымын шығармау – үндемеуДілгір болу – өте мұқтаж болуЕкі аяғын (өкпесін) қолына алу – аяғы-аяғына жұқпауЕкі аяғын бір етікке тығу – қысымға алу

Екі езуі екі құлағына жету – қуануЕкі көзі төрт болды – қорықтыЕкі көзі шарасынан шығу – қорқуЕкі қолынан демін алу – болып, жетісіп отыруЕңбегін сауды – адал күн кештіЕңсесі құру – сағыну Ер қаруы – бес қару – қылыш найза, садақ, шоқпар, сойыл – ерлер асынып жүретін қарулар.Ереуіл атқа ер салу – елін қорғауға аттануЕрнін шығарды – мазақтады Ернінің емеурінін білу – көңілін табуЕсек құрты мұрнына түсу – баюЕтек-жеңін жиды – есін жидыЕтектен алу – кедергі жасауЕшкімнің ала жібін аттамау – қиянат жасамауЖағадан алу – қылғындыруЖағасын ұстау – таңдануЖағы сембеді(тынбады) – көп сөйлеуЖағына пышақ жанығандай – арықЖайдың атқан тасындай – аса құдіретті, мықтыЖалғанды жалпағынан басу – молшылықта өмір сүруЖанары кетті – көзінің нұры кеттіЖанды жегідей жеу – қиналу, іші құса, уайым болуЖаны зәр түбіне жету – қорқуЖаны сіреден жаралған екен – мықтыЖанын қоярға жер таппау - әлек болуЖараның аузын алу – ескі дертті еске түсіруЖарғақ құлағы жастыққа тимеу – тыным таппауЖауырынан жел өту – азап шегуЖегенін желкесінен шығару – сазайын беру.Желкесін қасу – қысылу, сасуЖеме-жамге келгенде – шешуші сәттеЖер астынан жік шықты, екі құлағы тік шықты – табан астынан бәле шықтыЖер аяғы қиянда(ит өлген жер, ит арқасы қиянда, жер түбі) – алысЖер болу – ұялуЖер жұту – жоқ болуЖер қабу – өлуЖер қаптыру – алдауЖетім қыздың тойындай – елеусізЖұлдызы оңынан туу – жолы болуЖұмған аузын ашпау – сөйлемеуЖұмыртқадан жүн қырыққан – қуЖүз тайысу – ұрысуЖүзі қайту – тайсалуЖүзі солу – жүдеуЖүзіктің көзінен өткендей – сұлу Жүн терісін сыпыру – өлімші етіп сабау, азаптауЖүндей түтті – әбден сабадыЖүрегі алып ұшты(жүрегі аузына тығылды, жүрегі аттай тулады) – қатты толқыдыЖүрегінің түгі бар – батырЖүрісі сұйық – ісі мардымсызЖыл көрдің бе, ай көрдің бе? – көп ұйықтағанға айтады.Жылан жалағандай – түк қалдырмау Жыланның басы қайту – аштығы басылуЖынынан айрылған бақсыдай – не істерін білмей, абдырып қалғанда айтылады.Жыртысын жыртты – намысына шапты, сойылын соқты, жоғын жоқтады, шашбауын көтерді.

Жібі түзу – дұрыс адамЖігері құм болу – шаршау, тауы шағылу, жасып қалуЖілігі шағылу – беті қайтуЗәрезап болу – жүрегі шайлығу, үрейі ұшуЗәрі қайту – уы тарқауЗәріне міну – қаһарлануЗығыры қайнау – ашулануИегі қышу – дәмеленуИне шаншар жер жоқ – толық, тығызИнемен құдық қазғандай – қиын, ауырИнені жіпке тізу – бәле қууИненің жасуындай – азғантайИненің көзінен өткендей – пысықИт арқасы құрысты – қайратқа міндіИт байласа тұрғысыз – адам тұрғысызИт басына іркіт төгілу (ақ түйенің қарны жарылу) – молшылық орнауИт болу – қор болуИт пен құстың арқасында – кім көрінгеннің арқасындаИт терісін басына қаптау – ұрысу, балағаттауИттің қара тұмсығындай көру – жек көруИттің құлы итақай – кім көрінген, кез келген Иығына су кету(йығы салбырау, ұнжырғасы түсу, салысуға кету) – қажу шаршауИығынан дем алу – мақтануИін тірескен - өте көпИісі мұрнына кірмейді – ештеңе сезбеуКәдеге асу – іске жарауКәріне міну – ашулануКебін кию – аяғын құшуКежегесі кейін тарту – жалқаулануКендірі кесілді – көтерем болуКең балақ, жалпы етек – қолынан іс келмейтін, олақКең дүние тар болу –дүниеден түңілуКердең басу – талқандауКескен жерінен қан шықпас – қатал, ұятсыз адамКеудесіне шайтан кіру – азуКөз байлау – алдауКөз болу – ие болуКөз жазып қалу – адасуКөз қиығын салу – көздің ұшымен қарауКөз салу – қаруКөз сүзу – телміруКөз шалу – көрініп қалуКөзге сүйел болу – жек көрінішті көрінуКөзге түртсе көргісіз – қараңғыКөзден ғайып болу – жоқ болуКөзді ашып-жұмғанша – тез Көздің жауын алу – қызықтыруКөздің шырымын алу – аздап ұйықтауКөзі (қарасы) батты – бір жола жоқ болды, құрыдыКөзі алақандай болу – қорқуКөзі ашылу – санасы оянуКөзі жету – кәміл сенуКөзі тою – көңілі тоюКөзіне топырақ шашу – жамандық жасауКөзіне шөп салу – алдауКөк айыл(долы) – ашушаңКөк ала қойдай ету – сабау, ұруКөк өрім – бала кезКөкейін тесу – көп құмартуКөкесін таныту – ұрып-соғуКөкірегі қарс айырылу – қайғыру, өкінуКөлденең сөз – жағымсыз қауесетКөрпеңе қарай көсіл

– әліңе қара

Күлге аунаған түйедей – шаң-шаң

Кірерге тесік таппау – ұялу

Кірпігінен қырау тамған – қаһарлы

Кірпідей жиырылу – жақтырмау

Кірпік қаққанша – тез

Кірпік қақпау – ұйықтамау

Кіршік шалу – ойына ақау түсу

Қабағы кірбің тартты – ренжіді

Қабағын қырау шалу – қартаю

Қабақ қақпау – тез

Қабақ шытысты – ұрысты

Қабырғамен кеңесті – жақын кісілерімен келісті, өз-өзімен ойласты

Қабырғасы қайысу – қатты қиналу

Қадалған жерінен қан алу – дегенін істету

Қаймағы бұзылмау – бірлігі бұзылмау

Қайрауы жеткен – бабына келген

Қақпанның қанды аузын басу – қолға мықтап түсу

Қалпақтай ұшу – құлап түсу

Қалтасына сену – байлығына сену

Қан жалау – таяқ жеу

Қанат біту – қарқын алу

Қанатын жазу – белгілі болу

Қанатын қию – сорлату

Қанды балақ – озбыр

Қаны қайнау – ашулану

Қанына сіңу – әдеттену

Қанына тарту – туысына ұқсау

Қара есекке теріс мінгізу – артына кір келтіру

Қара жаяу емес – құр алақан емес

Қармаққа түсу – ұсталу

Қас бен көздің арасында – тез

Қас қарайғанда – кешқұрым

Қауқары кету – шаршау

Қиқу салды – дабыл қақты

Қой аузынан шөп алмас – момын

Қой үстіне бозторғай жұмыртқалау – тыныштық заман орнау

Қойға шапқан қасқырдай – тас-талқан ету

Қол арту – ниет ету

Қол байлау болу – кедергі жасау

Қол беру – келісу

Қол жалғау(қол ұшын беру) – көмектесу

Қол қусыру – бағыну, көну

Қолтыққа су бүрікті – желіктірді

Қолы ашық – жомарт

Қолы жүру – сәті келу

Қу маңдай – сорлы

Қу мойын – арық

Қу сирақ – қыдырымпаз

Қу тамақ – аш өзек, нәпсі

Қу таңдай – сөзуар адам туралы мысқыл

Құлағы тесік - әр нәрседен хабардар адам

Құлағын бұрау – үгіттеу

Құлағын түру – назар салу

Құлағына кірмеу – ұқпау

Құлағыңның тесігі бар ма, жоқ па? – кереңбісің?Құлақ қағыс ету – айтар ойдың ұшын шығаруҚұлаққа ұрған танадай – тып-тынышҚұлаш сермеу – ұмтылуҚұнт қылмау – ескермеуҚұралайды көзге атқан – мергенҚұрғақ уәдемен қуырдақ қуыру – алдауҚұрығы ұзын – билігі күштіҚызыл өңеш – даукес, сөзуарҚызыл сирақ – кедейҚызыл сөз – бос сөзҚызыл сөзден бал жағу – мадақтауҚызыл тіл – шешенҚылышынан қан таму – қатыгезҚырық құрау – тозғанҚырық пышақ – араздасқанҚысқа жіп күрмеуге келмейді – кедейлікҚысқа кол – жетіспеушілікҚысыр әңгіме – бос сөзҚытығына тию – ашуландыруМаңдай алды – үлгілі, озатМаңдай тер – адал еңбекМаңдай тер – адал еңбекпен тапқан табыс.Маңдайға тию – қиыншылықты көруМаңдайы ашық – бақыттыМаңдайы ашылу –жолы болуМаңдайы күнге күю – қиналуМаңдайы тасқа тию – беті қайтуМаңдайына біту – бар-жоғыМаңдайына сыймау – бұйырмауМаңдайынан сипау – мүсіркеуМаңдайынан шертпеу – тиіспеуМаңдайының арылмаған соры бар – бақытсызМаса(шыбын) шаққан құрлы көрмеу – елемеуМасыл болу – кісі еңбегімен күнелтуМәмпи ауыз – ашық ауызМезі болу – ығыр болуМеңдуана жегеннен саумысың? – жындандың ба?Мойны астынан келу – жеңілуМойны ырғайдай – азып-тозғанМойнын бұрау – дегенін істетуМойнын бұру – көңіл бұруМойнына жар бермеу – жалқаулануМойнына мініп алу – басынуМойнынан жалы кету – арықтауМұз арқалап күл төгу – азап шегуМұзға отырғызу – алдауМұрны қанамау – уайымдамауМұрнын көкке көтеру – паңдануМұрнынан шаншылып жүр – қолы тимеуМұрнының астын көрмеу – сезбеуМұрты сынбады(шағылмады) – кемімеді Мұртын балта шаппау – дүниесі түгелМүйіз шығу – қарық болуМүйізі қарағайдай – мықты, зорМысы құру – амалы бітуМіз бақпау – шыдап бағуМінезі ауыр – салмақтыМірдің оғындай – өткір(сөз)Місе тұту – қанағат етуНамыс жырту – арын қорғауНобайы түзу – жарамдыНоқтаға көну – жуасуОй тоқтату – ер жетуОй түбіне жетпеу – көп ойлануОйы бұзылу – айнуОйы онға, санасы санға бөліну