Материал: Педагогикалы институты аманжол кзембайлы еркін біл тарихнам а

Немало имеем сви­­детельств, что в России толь великой тьмы невежества не было, какую представляют многие внешние писатели". Ол бірінші Петрдың тарихтағы роліне зор баға береді. Оның өнеркәсіпті, сауданы, әскер мен флотты құрудағы еңбегі, оқу–ағарту және мәдени өмірді жандандыруы Ресей мемлекетін ілгері жылжыт­қандығын жазды. М.В.Ло­­­­­моносовтың та­ри­хи еңбектері неміс, француз, ағыл­шын тіл­дері­не аударылды.

1754 жылы М.В.Ломоносов Ғылым Академиясына Бірінші Петр, Бірін­ші Екатерина, Екінші Петр және Елизавета Петрқызының қызметі­не арналған "медалическая история" жазуға ұсыныс жасайды.

М.В. Ломоносов ұлттық тарихшы–кадрларды дайындауды мақсат ет­ті. 1754жылы И.И.Шуваловқа жазған хатында ол Мәскеу универ­си­те­ті­нің фолософия факультетіне тарих профессоры штатын кіргізуді өті­не­ді. Ал заң факультетінде профессор "политики, который должен по­ка­зывать взаимные поведения, союзы и поступки государств и го­су­да­рей между собою, как были в прешедшие веки и как состоят в ны­не­шнее время" болуы керек деген пікір білдіреді.

1764 жылы Ғылым Академиясының жаңа жобасына орыс тарихын жазу үшін материалдар жинайтын тарихнамашы қызметін кіргізу жө­нін­де ұсыныс кіргізді. Бұл қызметті атқаратын адам барлық мұрағаттарға кіру құқығына ие болу шарт және ол "человеком надежным и вер­ным", не склонным в своих исторических сочинениях" ко шпын­ст­вуи посмеянию". Ол 748 жылы Петербург академиясы жанынан құрыл­ған «Историческое собрания»–ның мүшесі болды.

М.В.Ломоносов Ресейдің озық дәстүрлерін насихаттау, келер ұрпақ­ты отансүйгіштік рухта тәрбиелеу үшін ұрпақтар сабақтастығын үзбеу­де тарихтың ролін жақсы түсінді. "Велико есть дело смертными и пре­хо­дя­щими трудами дать бессмертие множеству народа, соблюс­ти по­хваль­­ных дел должную славу, и, пренося минувшие деяния в потом­ство и в глубокую вечность, со­единить тех, которых натура дол­го­тою времени разделила

" – деп жазды ол.

Оның сол кезде айтқан идеялық тұжырымдарының өзектілігі бүгінгі күнге дейін өзінің маңызын жойған жоқ. Әсіресе тәуелсіздігін жаңа алған елдер өз тарихын қайта жазғанда осы М.В.Ломоносовтың ақыл–кеңесіне жү­гін­ген дұрыспа деп ойлаймыз.

2. 
   ХҮІІІ ғасырдың екінші жартысындағы орыс тарихнамасы.
   

Щерба́тов Михаи́л Миха́йлович (1733–1790) – орыс тарихшысы публи­­цист, философ. Санкт–Петербург ғылым Академиясының құрмет­ті мү­ше­сі, Ресей академиясының мүшесі (1783). Өте ауқатты отбасыдан шық­­­­­­­қан. Жасында жақсы білім алып, әскери қызметте болды. Отстав­каға шық­қаннан кейін әртүрлі мемлекеттік қызметте істейді.

Орыс тарихымен айналысты. Дворян тарихнамасының өкілі өзінің та­ри­хи еңбектерінде дворян тобының мүддесін қорғайды. Көзқарасы жағы­нан – рационализмді және прагматизмді ұстанады. Провиденцили­зм­ге қар­сы. Щерба́тов М.М. археографиялық жұмыстармен айналысты. Ол көп­те­ген деректерді пайдаланды. «Царственная книга», «Летопись о многих мятежах», «Журнал Петра Великого» сияқты деректерді іздеп тауып, оларды жарыққа шығарды. Орыс тарихына қатысты дерек­терді жинап, олар­ды бастыруға күш салды.

Дворян тарихшысы ретінде, соған сәйкес орыс тарихының схемасын жасайды. Оның пікірінше патшалық самодержавие Ресей үшін ең тиімді, ең ыңғайлы өзіне ғана тән мемлекеттік құрылым. Дворяндар боярлардың заңды жалғасы, орыс қоғамының іргетасы. Еңбектерінде дворяндар мен шаруалардың және патшаның бірлігі насихатталады. Щербатов орыс тарихын кезеңдерге бөлмейді, бірақ оның еңбегінің әрбір томы белгілі бір оқи­ғалармен басталып белгілі бір оқиғалармен бітеді. Оның жазған «Исто­рия российская от древнейших времен» атты кітабы орыс тарихнамасы­ның бір белесі.

Петр Иванович Рычков (1712–1777) Орыстың белгігілі тарихшы­сы, эканомисі, мемлекет қайраткері. Арғы тегі шетелдік, әкесі ХҮІІІ ғасырдың бас­ын­да Ресейге кәсіп іздеп келген.

Жас кезінде неміс, голланд тілдерін, есеп–қисап мамандығын игереді. Со­ның арқасында Қазақ даласына аттанатын әскери–ғылыми экспедиция­ға бух­галтер қызыметіне орналасады. Алдымен И.К. Кири­ловпен, кейін В.Н. Та­тищев­пен қызметтес болады. Бұл екеуі де қазақ да­ласының гео­гра­фиясы және тарихымен белсенді айналысқан тұлғалар. Осылардың тап­сыр­маларын орындай жүріп П.И.Рычков өзі де жаңа әрі ғылымға беймәлім өлкенің тарихына қызыға­ды. Өз өмірінің 43 жылын осы жерде өткізген ғалым бірнеше еңбектің авторы болды, ұзын саны 50–ден асады.

Оның негізгі шығармалары «История Оренбургская» және «Топо­гра­­­фия Оренбургская» деп аталады. Өте бай деректер негізінде жа­зыл­ған шығарма­ларда Орал тауының оңтүстік етегін, Қазақстанның сол­түс­тік батысын мекен­деген халықтардың тарихы, этнографиясы, шаруа­шы­лы­ғы туралы мол мәлімет­тер бар. Әлбетте, ол өзі мүше болған Орынбор экс­педициясы жөнінде толық ақпа­рат береді. П.И.Рычков кітаптарында жаңа өлкені отарлау процесін бүге–шігесіне дейін қалдырмай баян­дай­ды.

Қамалдардың салынуы, орыстардың қоныс аударуы, егіншіліктің да­муы, келімсектермен жергілікті халықтардың қарым–қатынасы туралы жаз­­­­­ған­дары, Жайық орыс–казактарының пайда болуы, Жайық қала­шы­ғы­­ның салынуы сияқ­ты мәселелер осы күнгі оқырмандарды да қызық­тырары сөзсіз.

1741 жылы Рычков Орынбор шекара комиссиясынң жанындағы География департаментінің директоры болып тағайындалды. 1752 оның мұ­рындық болуы­ның арқасында геодезистер тобы құрылды. Олар 1755 жы­лы Орынбор губер­ния­сының Бас картасын және оған қосымша 10 кар­та жасады.

Осы карталарға қосымша түсіндірме ретінде «Топография Орен­бург­­ская» (бірінші бөлім – 1755, екінші бөлім – 1760). 1762 жылы еңбек Санкт–Петер­бур­гте академиялық журналда басылып шықты. Орыс гео­гра­фия ғылымы үшін бұл еңбектің маңызы өте жоғары еді. Сол кездегі ең бе­дел­ді М.В.Ломоносов, Г.Ф. Миллер сияқты ғалымдар жоғарғы ба­ғасын бер­ді.

Осымен қатар П.И. Рычков жаңа аймақты эканомикалық жағынан тиім­ді пайдалану үшін бірнеше мақалалар жазды. «О сбережении и раз­множении лесов», «О способе к умножению земледелия в Оренбург­с­кой губернии», «Описание урожая хлеба в Оренбургской губернии», «О со­­дер­жании пчел», «О медных рудах и минералах, находящихся в Орен­бур­г­ской губернии» тағы да басқа осы сияқты шығармалары Ресей журналда­рына жарияланды.

П.И. Рычков бірнеше рет Ресей Академисына мүшелікке ұсыны­ла­ды. Алдымен В.Н Татищев әрекетінен түк шықпады. 1758 жылғы Г.Ф. Мил­­лер­дің талпынысы да сәтсіз аяқталды. Тек 1759 жылы М.В. Ло­мо­носов ара­ласып, сол жылдың 29–ыншы қаңтарында ол Ресей Ака­де­мия­сы­ның мүше–корреспонденті болып сайланды. Оның шығармалары, әсі­ре­се Қа­зақ­стан тарихы үшін, таптырмайтын дерек ретінде құнды.

ХҮІІІ ғасырдың екінші жартсында өмір сүрген белгілі тарихшы, дворян тарихнамасының өкілі Иван Никитич Болтин (1735–1792). Ғы­лым­ға кеш келді. Жас уақытында әртүрлі мемлекеттік қызметтер ат­қа­рып, өмір­лік тәжрибе жинақтайды. Батыс Европа елдерінің тарихи–фи­ло­со­фия­лық шығармаларымен танысты. Өзін В.Н. Татищевтің оқу­шы­сы­мын деп есеп­теді.

Тарихи процесстерге рационалдық, психологиялық прагматизм тұр­ғы­сынан қарады. Оның себеп–салдарлық негіздерін іздейді. Мұның өзі оны тари­хи заңдылықтардың бар екендігін мойындауға мәжбүр етті.

Осы жылдары француз тарихшысы Леклерктің орыс тарихына ар­нал­­­ған еңбегі жарық көрді. Леклерк Николай Гавриил (1726–1798) 1759 жы­лы импе­ра­тор Елизаветаның шақыруымен Ресейге келген. Ол орыс та­ри­хы бойын­ша материал жинап: "Histoire de la Russie ancienne et moderne" (1783–94) деп аталатын кітап жазған.

Осыған сын ретінде И.Н. Болтин «Примечанияна историю древ­ния и ныне­шния России господина Леклерка» ( т.1–11,1788) деген екі том­дық кітап жазды. Осыдан кейін ол М. Щербатов еңбегіне пікір ретінде «Кри­ти­чес­кие примечания генерал–мойора Болтина на пер­вый» том «Истории» князя Щербатова. (СПб., 1793) деп аталатын кі­та­бын жариялады.

Екі кітаптан да біз И.Болтиннің тарихи көзқарасын анық көреміз. Ол тарихи құбылыстарға философиялық қорытындылар жасау, сыни интер­претация мәселелеріне көңіл бөледі. Ол тарих ғылымының мақсаты мен бағ­дарын анықтайды. Ғылыми–зерттеу жұмыстарына қатаң талап қоя біл­ді. Бріншіден, жұмысты жазбас бұрын оған мұқият дайындалу қажет. Де­рек­тер корпусының толықтығы және оларды пайдалану әдістерін меңгеру. Екіншіден, тарих ғылымының арнаулы салалары болып есеп­телетін та­ри­хи география және этнография ғылымдарының зерттелуін жолға қою. Үшін­­ші­ден, тарихи деректерді дұрыс ғылыми синтездеу ғы­лы­ми шығар­ма­ның жай ғана баяндау немесе көркем әдебиеттен айыр­ма­шылығын көр­се­теді. Сонымен орыс тарихнамасында Болтин алғаш рет деректерді тал­дау мәселесін көтерді.

И.Н. Болтин барлық халықтардың даму заңдылықтарының бір екен­ді­­гі туралы прогрессивті идеяны қолдады. Сөтіп ол ғылымда тарихи–са­лыс­­тыр­малы әдісті пайдалануды ұсынады. Оның тарихи көзқарасының про­­грес­­сивтілігі сол кездегі Европа ғылымын толық игеруінде еді.

XҮІІІ ғасырың екінші жартысында қоғамдық өмірде діннің рөлі тө­мендей бастады. Европа ойшылдарының алдыңғы қатарлы ой–пікірлері, өн­дірістік қатынастағы өзгерістер, Европа тарихнамасындағы жетіс­тік­тер Ресейде жаңа тарихи туындылардың пайда болуына әсерін тигізді.

3. 
   ХҮІІІ ғасырдағы орыс тарихнамасындағы қазақ тарихының зерт­те­­луі.
   

ХҮІІІ ғасырдағы Ресейдегі саяси жағыдай оның басшыларының отар­­шылдық пиғылының оянуына себеп болды. Сібір мен қазақ жерін отарлуды мақсат еткен Ресей алдымен оны географиялық жағынан зертту қажеттілігін түсінді. Осы мақсатпен орыс Ғылым Академиясы Экспедиция ұйымдастырды. Өздерінде ғылыми күштің жетпеуіне байланысты бұл жоспарды орындау үшін шет елдерден ғалымдар шақырды.

Ғылыми–зерттеу жұмыстары екі жақты жүргізілді. Бірі - жаңа жер­лер­­ді объктивті түрдезерттеп ,шынайы еңбектер жазса,екіншілері отар­лау саясатын «ғылыми» тұрғыдан дәлелдеуге тырысты.

Кирилов Иван Иванович - Ресей Сенатының - обер-секретары. Ресей

и­м­пе­­рия­сының географиялық атласын жасаушы.1733 жылы Сенатқа Орта­лық Азия және Индиия мемлекеттерімен суда жасауды жолға қою туралы мә­се­ле көтерді. Үкімет бұл ұсынысты қолдап,оның өзіне тап­сыр­­ма береді. Келе­сі жылы ол экспедиция ұйымдастырып, қазақ дала­сы­на аттанды. Қазіргі Орынбор обылысы жерінде Жоғарғы Жайық бекі­нісін салды. Осы жерді мекендеген башқұрт руларының есебін алып, дво­­рян балаларынан 2 рота драгун әскерін қүрды. 1735 жылы жергілікті халықтың наразылығына қарамай Ор өзенінің Жайыққа құяр жерінде тағы бір бекініс солуға қол жеткізді. Осылай жүргенде1737 жылдың ба­сын­да көкірек ауруынан қайтыс болды. Оның екі тарихи шығармасы бар. «Қырғыз-қайсақ және қарақалпақ ордалары туралы түсіндір­ме».

Татищев Василий Никитич (1686 –1750) – орыстың мемлекет қай­рат­кері, тарихшы. Арғы тегі шоқынған татар болуы мүмкін. Мәскеу­дегі артиллерия мектебін бітірген. Солтүстік соғысына (1700–21) қатысып, кейін әртүрлі әскери, дипломаттық тапсырмаларын орындады. 1734–37 жылдары жаңа игеріліп жатқан Оралда шарушылық қызметтерде болып қазіргі Орынбор және Екатеринбург қалаларының негізін қалауға ат салысқан.

1738–41 жылдары В.Н. Татищев Орынбор экспедициясын басқарып, қазақ–орыс қатынастарына тікелей мұрындық болған саясаткер. Орын­бор­да болған кезде ол қазақ басшыларымен жиі кездесіп, олармен бірне­ше келіссөздер жүргізген. Олардың шақыруымен қазақ ауыл­дарында болған. 1736 жылы «Общее географическое описание всея Сибири» деп аталатын бітпей қалған еңбегінде қазақ халқына арнап бір тарау енгізуді жоспар­ла­ған.

1741–45 ж. Астрахан губерниясында қызыметте болған кезінде де ол қа­зақ халқының тарихы мен этнографиясы жөнінде материал жинаумен болды. В.Н.Татищев орыс тарихын зерттеуші және географ ретінде де көп­шілікке белгілі. Әрине оның тарихшы ретінде атын шығарған еңбек орыс және шетел деректері негізінде жазған “История Российская с самых древнейших времен” Бұл еңбек 20–ыншы жылдары басталған болатын. 1739 жылы ол Академияға бірінші томын тапсырды. Академия мүшелері, әсіресе М.В. Ломоносов, үлкен қызығушылықпен қарсы ал­ды. Дегенмен, әртүрлі себептерге байланысты кітаптың төрт томы ол қай­тыс болғанан кейін, 1768–1784 жылдары жарық көрды. Ал соңғы томы, кейін, 1848 жылы өз оқырмандарын тапты.