Материал: Педагогикалы институты аманжол кзембайлы еркін біл тарихнам а

XIX ғасырдың екінші жартысында Алмания жерінде белгілі тарих­шы Ранке негізін салған мектеп өкілдері неміс тарихнамасында өз ор­нын ал­ды. Олар көбінесе сыртқы саясат пен дипломатия тарихына аса на­зар сал­ды. Олар­дың қатарына Г.Зибель, Г.Грейгке және Иоган Густав Берихад Дройзен жатты.

Генрих Зибель тапсырмасымен «Герман империясының негізін қалау» атты шығармасымен неміс тарихнамасын байытты. Г.Грейгкенің «Не­міс тарихы» монографиясы, И.Дройзеннің «Прусс саясатының та­ри­­хы» зерттеуі де тарихнамаға қосылған үлкен үлес еді. Бұл шығар­ма­лар­ды неміс қоғамын біріктіру процессіндегі Пруссия миссиясы мен Гоген­цол­лердердің рөлін дәлел­дейді.Сол кезеңде Алманияда елдің экономикасы мен әлеуметтік тарихын зерт­теуге ат салысқан да ғалымдар болды. Елде позитивистік тұрғыдағы сая­си экономия тарихи мектебі қалыптасты. Бұл мектептің көрнекті өкілдері Г.Шно­ллер, А.Ваг­нер, Л.Бренитано еді. Аты аталғандар негізінде экономикалық фак­тор­ларға көңіл аударды. Олар экономикалық фактор психологиялық және табиғи факторлардың өзара тығыз байланыста ғана оң нәтиже бере­тіндігін дәлел­деді. Сонымен қатар гогонцоллерндердің әлеуметтік мис­сиясы концеп­ция­сын негіздеді.

Карл Брюхер (1847–1980) деген тарихшы герман тарихын кезең­деудің жаңа схемасын ұсынды. Оның негізіне шаруашылық түрлерінің жат­қан­дығын көрсетті.

Позитивтік бағытта зерттеу жұмысын жүргізген екінші бір неміс ғалымы Карл Лампрехт (1856–1915). Өз творчествасында экономи­калық, әлеуметтік, саяси және рухани факторлардың синтезінде универ­сал­ды та­рих жазуға тырыс­ты. Тарих заңдылық психология заң­ды­лы­ғы­ның бір түрі екен­дігін, ал тар­их де­гені­міз белгілі бір әлеуметтік психо­ло­гиялық за­ман­ның ауысуы екендігін дәл­елдеді.Мәдениеттің психо­логиялық сатылары герман тарихын кезеңдеудің негізі болды. 1891–1909 жылдары жарық көрген «Герман халқының та­ри­­хы» – атты шы­ғармадағы герман тарихының алғашқы фазасы– шаруа­шы­лықтың ұжым­дық түрі – «анимизм». Меншіктің пайда болуына байла­ныс­­ты же­ке шару­а­шылық қалыптасады. Бұл дәуірді неміс ғалымдары «сим­во­лизм» – деп атайды. Бұл дәуір ерте орта ғасырдан бастап X ғасырға де­йін созылды.

Дамыған орта ғасырға Ламперехт екі мәдени кезеңді сиғызды: X–XIII ғасырлардағы – «типизм», XIII–XIV ғасырлардығы «конвен­циона­лизм». Бұл уа­қытта натуралды шаруашылық пен феодалдық вотчина үстемдік құрды. XV ғасырдан бастап товарлы–ақша қатынасының пайда болуына байланысты

«индивидуализм» кезеңі басталады. Ал XVIII ғасырда оны «субъективизм» кезеңі ауыстырады. Сословиялық құры­лыс ыдырайды және еркін экономи­калық әрекет кезеңі туады. Әрбір мәдени кезең ішінде арнайы «әлеуметтік жан» пайда болады. Оны зерттеу үшін Лампрехт адамның психологиялық өмірін зерттейтін ғылым саласының қажеттігін айтады. Америка тарихнамасында пози­тивтік бағыт ұстанған Дон Мак Мастер өзінің «Америка халқының та­ри­хы» – шығармасында халықтың тұрмыс–тіршілігін, әдет–ғұрпын, рухани жағдайына көңіл бөлді. Тарихи дерек ретінде газет–журнал мақа­лаларын, ұмытылған естеліктерді, хаттар мен күнделіктерді пайдаланды. Ол өз елінің тарихын эволюциялық процесс ретінде қарастырды. Тәуелсіздік үшін болған соғыс респектабель­ді революция. Оның негізгі қозғаушы күші «Ұлы орта тап».

Американдық екінші бір тарихшы Генри Адаек (1838–1918) америка тарихы бойынша лекция оқыды. Соның нәтижесінде «Донеф­ферсон және Мэдисон билігі кезінде АҚШ тарихы» – атты еңбек жаз­ды. Кітап позитивизм методологиясы тұрғысынан жазылған. Автор американдық әлеу­меттік дамуын табиғаттағы физикалық құбылыс­тар­мен салыстыра­ды. Ол елдің діни өмірін зерттейді, білім беру ісіндегі ағар­ту идея­лары­ның рөлін ашты, отаршылдықтың американдықтар пси­хо­логиясына әсе­рін түсіндіруге тырысты. Американ ұлт­тық сипатының эволюциясының нә­тижесінде «жаңа типтегі адам» пайда болды.

Француз позитивистік тарихнамасының екінші өкілі Алексис Шарль – Анти Клерель де Токвиль (1805–1859). Белгілі қоғам қайрат­кері, парла­мент депутаты, әлеуметтанушы, тарихшы. Оның алғашқы іргелі шығармасы 1835–1840 жылдары жазылған «Аме­рикадағы демокра­тия». Мұнда ол Франциядағы және Америкадағы бірінші рево­лю­ция­лар­ды салыстырады. Америка револю­циясы тәртіп пен заң­ды сақтай оты­ра діни рух пен бостандық идеяларының қаб­ыс­қанына ға­на ерекше кө­ңіл аударады. Токвиль буржуазия мен дворяндар мүд­делері­нің одағы болған ағылшын саяси құрылысын мадақтайды.

Оның негізгі тарихи шығармасы 1856 жылы жазылған «Ескі тәртіп және революция». Бұл кітапты жазуға себеп болған 1848–1849 жылғы фран­­цуз революциясы мен III Наполеонның төңкерісі. Авторитарлық режимге қарсы бо­ла тұра Токвиль революциялық қай­та құруларды ұнатпайды. Ол ескі тәртіпті фран­цуз халқы жеккөргендігін айта келе революцияны антифеодалдық деп есептейді. Бірақ ол ескі тәртіпті революциялық жолмен жою міндет емес екендігін, оның басқа да жол­дары бар екендігіне тоқталады. Ол революция қарсаңында Францияда буржузиялық қоғамның негіздері қалыптаса баста­ғандығын атап көр­сетті. Шар­уалар меншігі, әкімшілік децентрализация, азамат­тар құқы­ғы сияқты шаралар іске асқан болатын. Революция бұл процессті тез­дет­ті. Оның фран­ция қоғамына пайдасынан зияны көп болды. Токвиль алдына мына­дай сұрақ қояды. Революция қандай себептермен іске асты. Бірақ оның се­беп­терін іздеудің орнына оған жауаптыларды іздеді. Әлбетте революция алдын­да Францияда деспотизм орнатқан ескі үкімет кінәлі еді.

3. Еуропа романтикалық тарихнамасы.

XVIII ғасырдағы Француз революциясы тек қана өз елінде ғана емес бүкіл Еуропаға, қала берді әлемінің басқа да елдеріне өз әсерін тигізбей қойған жоқ. Бүкіл континентте буржуазиялық қайта құрулар басталды. Ағылшын елінде бас­талған өндірістегі жаңалықтар басқа да елдерге тарай бастады. Мұның өзі қоғамда жаңа екі таптың – буржуа мен жұмысшы таптарын дүниеге әкелді. Әлеу­меттік саладағы өзгеріс­тер, әлбетте, жаңа қоғамдық сананың қалыптасу­ына әсер ететіндігі белгілі. Либерализм (көпшілігі), консерватизм, радик­ализм, социа­лизм сияқты идеологиялық ағымдар пайда болды.

Әлеуметтік төңкеріс қоғамда қоғамдық–саяси пікірталастарды туғыз­ды. Көпшілік ойшылдардың революциядан күткен үміттері ақтал­мады. Ағар­тушы­лар­дың аңсаған қоғамдағы мемлекеттік құрылыс пен әлуметтік құрылымының өз­геруі орындалды. Абсолюттік монархия ор­нына азамат­тық қоғам және кон­сти­тутциялық монархия келді, жаңа таптар пайда бол­ды. Бірақ шынайы бостан­дықтың ауылы әлі алыс еді. Тарихи процесті «та­биғи құқық» (естественное право) және «қоғамдық келісім» (общес­твен­ный договор) тұрғысынан түсін­ді­ру күмән туғызды. Прогрестің бір түзу­дің бойымен даму концепциясы да дағ­да­ры­с­­қа ұшырады. Революция нәти­жесі жаңа саяси тұжырымдарды дүниеге әкелді. «Қоғамды алға жыл­жы­та­тын – күрес» теориясы басымды­лық таныта бастады.

Романтизм түсінігі. Міне осындай жағдайда мәдениетте, әлумет­тік–гуманитарлы ғылымда жаңа–романтизм бағыты қалыптасты. Бұл терминді әдабиет теориясына кіргізген Фри́дрих фон Га́рденберг (Новалис–лақаб есімі) деген неміс әдебиетшісі еді. Белгілі фактілерге, ұғымдарға жаңаша түсі­нік беру романтиктердің негізгі мақсатына ай­нал­ды. Бұл бағыт, тек көркем шығарма­ларға ғана әсер етіп қоймай, бү­кіл қоғамдық ой мен ғы­лым­ды да қамтыды.

Міне, осындай жағдайда, XIX ғасырдың орта шенінде тарих ғылы­мын­да үстемдік құрған романтизм тарихнамасы пайда болды. Деген­мен де, осы кезде ағарту дәстүрінің классикалық түріндегі рациона­лизм бағы­ты мен мек­теп­тері қатар өмір сүрді.

Романтикалық тарихнаманың негізгі позитивті белгісі – тарихилық (историзм) еді. Яғни, тарихи процесстің дамуы, жеке бір тұлғаның қо­лын­да емес, оның ақыл ойынан тыс дамиды. Бұл бағытты ұстанған ғалымдар, қо­ғам­дық құбылысты зерттеуде оның нақтылы пайда болған заманынан шырқау биігіне дейін және ыдырау процессін зерттеу қа­жет­тілігіне көз жеткізді.

Романтизмнің тарихи көзқарасы. Тарихи процесстің дамуын адам­зат­тың ғаламдық дамуынан іздемеу керек. Оны тек нақты бір халықтың не­ме­се бір елдің тарихы арқылы білуге болады. Яғни, дамудың универ­сал­ды даму жолы жоқ (ағартушылар айтқандай) әр халықтың тарихының өзі­не тән белгілері бар. Әрине, бұл идеолистік филофосияның негізінде әр ха­лыққа тән «халықтық рух» бар деген идея. Бұл идеяның негізін қалаған Монтескье Вольтер сияқты ағарту­шы­лар қалаған еді. Бірақ ол рационалді тарихнамада өзінің қажетті ор­нын ала алмады. Кейін, неміс ғалымдары одан әрі дамытып, оған бас­қа­ша түсінік, басқаша мазмұнын берді.

Романтикалық тарихшылар әрбір тарихи кезеңнің белгілерін оның ұлттық және географиялық негіздермен байланыстырды. Әр заманның, әр ел­дің, әр халықтың өзіне тән рухани, мәдени және шаруашылық ерек­ше­лік­тері бар. Тіпті күнделікті тұрмысы мен киім киісі де ерекше. Қоршаған орта мен қарым–қаты­на­сында да айырмашылықтары бар. XIX ғасырдың ал­ғаш­қы жартысындағы тарихшылар «Вживания» (жаттығу; көндігу; тө­се­лу; үйрену;), «Вчувство­вания» (сезіну), «Сопережи­ва­ния» (бірге маза­сыз­дану). Тарихилықтың қоғам­дық ой пікірдегі үстем­дігі XIX ғасырдағы бі­рін­ші жартысындағы қоғам өмірін­де тарихтың беделінің өсуіне әсер етті. Ол «ғасырдың ғылымы» атанды. Осыған байланысты кәсіби тарих­шы­лардың үлес салмағы көбейді. Еуропада тарихи қоғамдар құрыла бас­тады, журналдар ашылды, мұрағат және мұражай жұмыстары жанданды. Кейбір елдердің тарихына байланысты көп томдық тарихи деректер жа­рық көрді. 1826 жылдан бастап Гер­манияда «Германия тарихының ес­керт­­кіштері», 1835 жылдан бастап Францияда «Франция тарихы бо­йын­­ша жарияланбаған құжаттар» (400 том), 1836 жылдан бастап Италия­да «Отан тарихының ескер­т­кіш­тері», 1832–1861 жылдары Амери­када «Америка мемлекеттік құ­жат­тары» (38 том) шыға бас­тады.

XIX ғасырдың бірінші жартысындағы Еуропа елдеріндегі тарихи дерек­тердің жариялануы қоғамының тарихқа деген қызығушылығынан туындады. Естеріңізде болса, дәл осындай іспен XVII–XVIII эрудиттер айналысқан еді.

Тарихи деректердің жаппай жариялануы, олармен жұмыс істеу әдіс­терін жетілдіру мәселесін күн тәртібіне қойды. Неміс тарихнысы Лео­польд Ранке, осы шаруаны өз қолына алып, тарихи сын әдісін қолданды.

Тарихқа деген қызығушылық қоғамдағы білімді адамдардың көп­шілік бөлігін қамтыды. Тарихи шығармалар газет журнал беттерінде тал­қы­ла­нып конференциялары мен семинарлардың негізгі тақырыбына айналды.

Франсуа Гизо, Фридрих Шлоссер, Тимофей Грановскийдің лекциялары үлкен ауди­тория жинады. Осы кезде әдебиетте тарихи роман жанры қа­лып­тасты Валь­тер Скотт, Виктор Гюго, Онре Де Бальзак, А.Пушкин, Д.Ф.Купер сияқты жазу­ш­ы­ла­р­дың тарихи шығар­ма­лары көпшілік оқыр­ман­ның сүйіп оқитын шығар­маларына айналды.

Айта кетер бір жай романтизм идеясы әртүрлі елдердің тарих­шы­ларына әсері бірдей болмады. Оның әртүрлі бағыттары қалыптасты. XIX ғасырдың алғашқы жылдары романтизм бағытын ұстанған кейбір жазу­шылар мен тарихшылар тарихи процеске консервативті, ал енді кейбі­реу­лері, тіпті реак­ция­лық қоғамдық позициядан қарады. Олар француз ре­во­люциясына да, буржуазиялық қатынастарға да теріс көзқараста болды. Эдмунд Берг Англияда, Новалис Гейнрих фон Офтер­дин­ген, Лю­до­виг Тик, Фридрих Шлегель Германи­яда, Франсуа Рене де Шатобриан, Жо­зеф де Местр, Луи–Габриэль–Амбруаз Бона­льд Фран­цияда.

Осы бағыттағы тарихшылар мен публицистер француз революция­сына, оның нәтижелеріне және ағартушылардың идеяларына қарсы мақа­ла­­лар жария­лады. Әсіресе, сынға ұшырағаны, ағартушылардың адамзат ақыл ойының мүмкіншілігінің шексіздігі ғылыми танымның рационалді тә­сілі сынға алынды. Олар тарихқа мистикалық, прови­денциялдық көз­қа­расты жақтады.

Консерватор романтиктер орта ғасырды, ондағы адамдар арасын­да­ғы қарым–қатынасты, христиандық бірлікті, «рыцарь» мен «әулиелер­дің» за­ма­нын асыра мадақтады. Әсіресе, христиан дінінің құндылық­та­ры ең жо­ғар­ғы рухани байлық болып есептеледі. Сөйтіп, буржуазия за­ма­нының рух­сыз, ұсақ түйек есепке, эгоизмге негізделген қоғамын сынады.

Германия классикалық романтизмнің отаны еді. Дәл осы жерде ро­мантикалық көзқарастың негіздері жасалды. Германия тарих­на­ма­сында консер­вативті романтизмнің мерейі үстем болды. К.Ф.Савиньи, К.Ф.Эйх­горн негізін салған «құқық тарихи мектебі (историческая школа права)» осы идеяның жүзеге асырушысы болды. Осымен қатар, Леопольд Ранке негізін қалаған «тарихты діни–консервативті тұрғыдан қарастыру» мектебі де тарихи зерттеулерге өз үлесін қосты.