Материал: Педагогикалы институты аманжол кзембайлы еркін біл тарихнам а

VIII. ХІХ ҒАСЫРДАҒЫ РЕСЕЙ ТАРИХНАМАСЫ
1.Ғасырдың алғашқы ширегіндегі орыс тархнамасы.

XIX ғасырың алғашқы ширегінде Ресейдің мәдени өмірінде айтар­лықтай өз­герістер болды. Орыс тарихшылары ғылымның бүгінгісін бағамдап, олар­ды тарих ғылымының келшегі ойландырды. Қазанда, Ха­­рь­­ковте, Тартуда, Ки­евте университетер ашылды. Ірі қалаларда орта оқу орындары жұмыс істей бас­та­ды Ресейде тарих ғылымының дамуына бас­­па ісінің жолға қойылуы өз әсерін тигізбей қойған жоқ .Әсіресе ғы­лыми жаңалықтарды тез арада қоғамға әй­гілі ет­е­тін журнал шығару кезек күттірмейтін мәселе еді. Бұл да шешімін та­уып, алғашқысы болып «Вестник Европы» Карамзиннің басшылығымен жа­рық көр­ді.Осыдан кейін «Московский вестник»,»Москвитянин», «Мос­ков­ский Теле­граф», «Телескоп» сияқты басылымдар пайда болды.Бұлардың ре­дак­то­р­лары сол кездегі белгілі жазушылар, тарихшылар Н.М.Карам­зин, М.Т.Ка­­­чен­ов­ский, М.П.Погодин, Н.А.Полевой, Н.И.Надеждин болды. Х1Х ғасырдың 40-ыншы жылдары губерния орталықтарында «Губерн­ские ведомости» шыға бастады. Бұл басылым ресми болғанымен, оның бет­терінде жергілікті тарихқа арналған материалдар басылды.

Жоғары оқу орындары жанынан ғылыми Қоғамдар құрыла бастады. 1804 жылы Мәскеу университеті жанынан «Общество историии древностей рос­сийских» өз жұмысын бастады. Осындай қоғамдар Қа­зан мен Одессақала­ла­рында да құрылды. Петербург қаласында Ғылым Академиясымен қатар 1837 жылдан бастап Архео­гра­фия комиссиясы, 1846 жылдан бастап Архео­логия қо­ғамы жұмыс істей бастады. 1845 жы­­­лы негізі қаланған Орыс геогра­фия­лық қоғамы Ресей­дің шет аймақ­тарында өзінің бөлімшелерін ұйым­дас­тыр­ды.Бұл қоғам орыс империя­сының жер жерлерінде этнографиялық, архе­о­логиялық із­деніс­тер мен халық ауыз әдебиетінің нұсқаларын жинай бас­та­ды. Міне осын­дай шаралардың арқасында қоғамның тарихқа қызығушылығы ар­тып, жалпы ғы­лым белгілі бір дәрежеге көтерілді. Тарих көп салалы ғы­лым­ға айналды. Он­ың шаруашылықты, мемлекет және құқық, мәдениет сала­ларын зерттейтін бағыттары енші алып, бөлініп шықты. Тарихи де­рек­терді зерттеу мәселесі жол­ға қой­ылды. Жоғарда айтқан Ар­хео­гра­филық комиссясы жер-жерлерге экспеди­ция ұымдастырып, мұрағат құ­жат­тары жиналды. Тарих ғылымының архео­графия,палеография этно­гра­­фия, археология, геалогия сияқты қосалқы салалары жемісті жетіс­тік­терге қол жеткізді. Осылардың нәтижесінде деректану және та­рихна­ма жеке ғылым ретін алғашқы табыстарымен көзге түсті. Әсіресе Ка­ра­м­­­­­­зиннің орыс та­рихы жөніндегі іргелі еңбегі төңірегіндегі пікір-талас­тар ғылым­ға жаңа тал­ап­тар қойды. Еңбекі жалпы жоғары бағалай отыра, оның орыс ғылы­м­ында­ғы ерекше бір феномен екендігін мойындай отыра кейбір тарихшылар мұ­ны­мен тоқмейіл­сіп отырып қалмау қажеттілігін айтты. Карамзиннің кон­цеп­циясы, көзқара­сы,тарихи зер­ттеу­лердің мін­де­тін түсінуі, деректерді пай­далану әдістері сынға алын­ды. Сонымен орыс тарихнамасында «сыни бағыт­тың» пайда болған­ды­ғы белгілі бол­ды. Олардың негізгі жаңалығы тарих­тың негізгі мінде­ті қо­ға­м­­ның ішкі құрылымын, ұлттық тарихты жасайтын халық­ты зерттеу және ор­ыс тарихын әлем тарихының бір бөлшегі екендігін мой­ын­дау еді. Осы ретте ол­ар романтизмге бой алдырды

. Халықтың күнделікті тұрмысын, әдет-ғұр­пын, халықтың рухын білуге құштарлық туындады.

Осы жылдары орыс тарихшыларын неміс ғалымы Шеллингтің әлем­дік та­рихи процестің жеке бір халықтың даму заңдылықтарыаен ара қатнасы тура­лы философиялық жүйесі қызықтырды.

Орыс тарихнамасында мемлекет пен құқық тарихы саласында бірне­ше ме­к­­­­тептер пайда болды. Олар мыналар: орыс тарихшысы М.П. Погодин негіз­дег­ен "официальной народности", славянофил бағыты (И.Д.Беля­ев); мем­екет­шіл­дік мектеп (Б.Н. Чичерин, К.Д. Кавелин). Мем­ле­кетшілдік мек­теп­тің өкіл­дері тарихи процесте негізгі роль мем­лекет деп есептеді. Қоғамдағы әл­еу­мет­тік,мәдени-рухани өзгерістер мем­лекеттің әрекетіне байланысты. Сонд­ы­қ­­тан қоғамдағы әлеуметтік топтар мем­лекет ісіне бағынуы қажет. Ресейде буржуа­зиялық қатнас­тардың белең алуына байланысты тарих ғы­лымында да айтарлық­тай өзгеріс­тер болды. Орыстың бірқатар тарихшы­лары жаңа тарихи бағыт-бур­жуа­зиялық та­рих­наманың негізін қалады. И.Г.Эверс, М.Т.Каченов­ский, Н.А.­По­­ле­вой, К.Д.Кавелин және С.М.Соловь­ев сияқты та­рих­шылар өз еңбек­те­рін жаңа тұрғыдан жазды. Олар идиалистік позицияда бо­ла тұрып, тарихи заңдылық­тар­дың барлық халықтарға ортақ екендігін мой­ын­дады.

Орыс тарихшылары Батыс Европа тарихын да зерттеуге құлшына кі­ріс­­ті. Т.Н.Грановский,П.Н.Кудрявцев,С.В.Ешевский сынды ғалымдар Еуропа тари­хын зерртеуде елеулі табыстарға жетті. Н.Я.Би­ч­у­­рин орыс шығыстану ғылымы­ның негізін салды.

Николай Михайлович Карамзин (1766 - 1826) орыс тарихшысы. Арғы тегі татар мырзасы. Жасында жақсы білім алған. Әскери қызметте болған. 1789–1790­ жылдары Европада болып неміс философы Имма­нуил Кантпен кез­де­седі. Ұлы француз революциясы кезінде Париж қа­ла­­сында болып, Ресей­ге қа­й­та ор­ал­ғанда «Письма русского путешест­вен­ника» атты шығарма­сын жа­зды. Дәл осы шығарма оның атын шы­ғарды. Кейбір зерттеушілері орыс әде­­биеті осыдан бастау алады деп есептейді. Карамзиннің атағы алдымен жа­зу­шы және журнал­ист ретінде шықты. 1791 жылы орыс патшасы оған ресми тү­р­де тарихнамашы ата­ғын берді. Карамзинен кейін мұндай атақ еш тарих­шы­ға берілген жоқ.

Оның философиялық көзқарасын анықтау қиын. Өйткені онда бір ізділік жоқ. Православие дінінің догмаларымен қатар ол идеализмнің жа­­ңа теори­яларын ұстанды. Оның қоғамдық көзқарасы «жұбату жү­йе­сі-уте­шительная система» деп аталатынәлеуметтік теориясынан көрініс тапты. Оның мәні мынада-адам­зат тарихы дегеніміз әлемдік прогресстің тарихы. Оның негізін­де адамдардың рухани жетілуі жатыр. Тарихты Ұлы адамдар жасайды. Жас кезінде ол жаңа­лық­қа құмар болса, есейе келе консерваторға айналады. Революциялық өзгеріс­терге жаны қас. Егер жасында батысшыл болса, кейін Бірінші Петр патшаны сы­най­ды. Оның мыңдаған жылдар бойы артта қалған мешеу Ресейді Еуро­паның алдыңғы қатарлы еліне айналдырды десе, «

О дре­вней и новой России» еңбегінде Петр «унижал россиян в собственном их сер­д­дце»,»захотел сдел­ать Россию Голландиею»деп кіналайды.

Осыдан кейін ол әдеби шығармашылықты тастап біржола тарихи зерт­теулермен айналыса бастады. 1811 жылы «Записка о древней и новой Рос­сии в её политическом и гражданском отношениях»деп аталатын өзінің алғашқы тарихи еңбегін жариялады.Шығарма импера­тор­дың либералды ре­фор­маларына наразы топтың ойынан шықты. Ав­тор­дың негізгі идеясы еш­қан­дай реформаның қажетсіздігі.Саяси көз­қа­расы жағынан ол шексіз монар­хия­ны қолдады.

1818 жылы кітапдүкендеріне оның «Истории государства рос­сий­с­­ко­го» ат­­ты еңбегінің 8 томы сатылымға түсті.Үш мың данамен жарық көрген кітап бір айдың ішінде сатылып кетті. Келсі жылдарда ол тағы үш томын шығар­ды .Өздеріңізге белгілі орыс тарихына қалам тартқан алғашқы ғалым Карам­зин емес. Оған дейін орыс оқырмандары В.Н.Татищевтің, М.М. Щерба­тов ең­бек­тер­мен таныс болатын. Бірақ Кармзиннің «Тарихы» тартым­дылы­ғы­мен, түсі­нік­тілігімен,тілінің көр­кем­ді­гімен оқырман қауымды өзіне тарта алды. Орыс ақы­ны А.С.Пуш­кин былай деп жазды «Все, даже светские жен­щины, бросились читать историю своего отечества, дотоле им неизвес­тную .Она была для них новым открытием. Древняя Россия, казалось, на­й­дена Карамзиным, как Америка – Колумбом». Тарихи оқиғаларды баянда­ған­да Карамзинге оның жазушылығы үлкен көмек берді.Ол көркемдік шеберлікпен тарихшыға тән деректердегі дәйк­терді ұтымды пайда­лануға ты­р­ысты. Оның пай­­да­ланған қолжазбалары бізге дейін сақталған жоқ. Сондық­тан орыс тарихы­ның кейбір деректері осы күнге дейін тек Карамзин арқылы жетіп отыр.

Әлбетте В.О.Карамзин шығармаларына көзқарас бірдей болған жоқ. Егер Ре­сейдің реакцияшыл, концерватор топтары қуана қарсы алса, ре­во­люцияшыл қайраткерлер оны сынның астына алды.Ол дворяндық тарихнаманың соңғы өкілдерінің бірі. Самодержавиелік тәртіпті қорғау­шы. Тіпті оның «история на­р­ода принадлежит царю» деген қанатты сөзі де бар.Декабрист Никита Му­ра­вьев Карамзин еңбгін талдап,оның тари­хи концепциясынң методологиял­ық жағынан сын көтермейтіндігін, сая­си тұрғыда тым зиянды екендігін дәл­ел­деді

2. ХІХ ғасырдың екінші ширегіндегі дворян тарихнамасы.

Аталған кезеңде дворян тарихнамасы екі бағытқа бөлінді: ресми және слав­яно­филдық. Екі бағытқа да сол кездегі Еуропадағы тарихи про­­­цесс өз әсерін тигіз­бей қойған жоқ. Ресіми бағыт Ресейдің дәстүрлі мелекеттік құрылысы­мен қоға­м­­ын барынша насихаттап , сақтап қалуға талпыныс жасаса, екінші бағыт гер­ман романтизіміне еліктейді. Сла­вя­нофилдік бағыт ХІХ ғасырдың 40-жылдар­ында қалыптасты. Ұлттық идея, «халықтың рухы» негізіне жасалған концепция орыс елінің Батвс Еуропадан өзгешілдігін дәлелдеуге тырысты.

Бұл концепцияның негізін қалаған әдебиетщі А. С. Хомяков, белсене жақ­таған­­­дардың қатарына, И.С.Аксаков, Ю,Ф. Самарин, Ф. В. Чи­жов. сияқты орыс зия­лыларын жатқызуға болады. Эван Рома­новский есімді поляк азаматы бұлар­дың идеяларын Еуропға таратты.

Орыс ресми тарихнамасының айтулы қайраткері Погодин Михаи́л Петро́вич ( 1800, – 1875, ) – орыс тарихшысы, жазушы, жур­налист. Москва университетінің профессоры, Россия академиясының мүше­сі (1836). Өмірінің алғашқы кезеңінде тарих ғылымындағы про­грес­сивті теорялармен танысты. Бірақ ол кез декабристер қозғалысынан кейін фоедалдық-крепостнойлық топ­тар­дың өз меншігін сақтап қалу үшін аянбай күрескен шағы еді. Үстем тап мем­лекеттің әкімшілік ре­сур­сын пайдалана отырып «ресми халықшылдық» тео­рисын насихат­тады. Бұл теорияны қолдағандардың ішішнде, өзі басыбайлы шаруаның баласы болса да, М.П.Погодинде болды.Олардың ықпалында ол 30 жыл болды. Сондықтан да оны консерваторлар қатарына жатқызады. Ресей мен Батыс Европа елдерінің да­му жолдарының ерекшелігін дәлелдеді. Жаңа тарих ғылымынан ол деректерді талдау прин­циптерін үйренді. «О происхождении Руси» (1825) «О летопи­си Нестора» (1834)деп аталатын шығармаларында автор тамаша деректанушы екендігін көрсетті

Ресми бағыттың келес өкілі Устрялов Никола́й Гера́симо­вич (1805–1870) орыс тарихшысы, археограф, Санкт-Петербург универ­си­те­­­тінің профе­ссоры. Көз қарасы - ресми халықшылдық. «О сис­­теме пра­­­­­г­матической рус­ской истории». атты тақырыпта диссер­та­ция қорғады. 1837-1841 жылдары «Рус­ская история» деп аталатын бес томдық лекция курсын жарыққа шығар­ды. 1847 жылы ғалым «Исто­рическое обозрение царствования императора Николая I». оқулыққа қосымша ретінде шығарды. Ол орта оқу орынарына ар­нал­ған оқу­лықтардың да авторы. Оның оқулықтары мен оқу құралдары көп жыл­дар бойы Ресей тарихын көне заманнан ХХ ғасырдың орта шеніне де­йін­гі уа­қиғаларды жүйелі баяндайтын бірден бір басылым еді.

Оның археографиялық еңбектерінің қатарына бес бөлімнен тұратын «Сказание современников о Дмитрие Самазванце»,Сказание князя Курбского» атты шығар­малары кіреді.

Ресми тарихнама өкілдері әскери тарихқа да көңіл бөлді.1812 жылғы фран­цуздарға қарсы соғыс тарихы Александр Иванович Михайлев­ский - Дани­левский (1789–1848) зерттеулеріне арқау болды. Оның 4 томнан тратын

«Опи­сание Отечественной войны в 1812 году» шығармасы орыс тарихна­масына қосылған сүбелі үлес болды. Өкініштісі бұл кітап­тан автордың тарихи көз­қара­сын аңғару қиыншылыққа түседі. Себебі кі­тап­тың редакциясын, Кутуз­ов­­тың ролін жоғрылап кетуінен қорыққан, патша Бірінші Николайдың өзі жаса­ған.

1825 жылы сенат алаңына шыққан көтерілісшілер тарихын бұрмалап жазған тарихшылардың бірі, реми тарихнама өкілі Модест Андреевич Корф (1800-1876). «Историческое описание 14-го декабря и предшед­ших ему собы­тий. СПБ.,­ 1848. VI, 168 с – исто­рия восстания дека­бристов с враждебных им поз­иц­ий»­­ атты кіта­бында декабршілдерді барынша даттап, патша үкіметінің жаңашылдық саясатын насихаттай­ды.

Славянофилдардың тарихи-әлеуметтік концепциясы негізінен Конс­тан­­­тин Сергеевич Аксаковтың (1817–1860) шығармаларынан көрініс тапты. «Не­сколь­ко слов о русской истории, возбужденных "Исто­рией" г. Соловь­ева», «Орус­­ской истории», «Об основных нача­лах рус­ской истории» атты шығар­ма­лары­­­­­­­. Бірінші Петрдің Еуропа өміріне қызығушылығын сынайды. Оның негізгі ойы халық пен мемлекет бірлігі. Олардың функциялары жөнінде ол былай дейді «»Внешняяя правда-Государству, внутреняяя правда-Земле;­ неогра­ни­ченная влас­ть-царю, полная свободажизни и духа-народу;­сво­бода действиии за­кона-царю, свобода мнения и слова-народу». Нәтижесінде саси өмір, яғ­ни саяси тарих мемлекет.

Иван Васильевич Киреевский (1806–1856) славянофилдар кон­цеп­­циясының философиялық негіздерін одан әрі дамытқан ғалым. «О харак­тере про­свешения в Европе и о его отношениик просве­ще­нию Рос­сии» деп аталатын мақаласында орыс рухани әлемін батыс мәдениеті­мен салыстырады. Ал оның інісі Петр Васильевич «О древней русской истории» кіта­бында Погодиннің норман теориясын одан әрі дамытуын сынайды.

3. ХІХ ғасырдың орта шеніндегі Ресей буржуазиялық та­рих­на­ма­сы.

Ресейде буржуазиялық тарихнаманың дамуына әсер еткен неміс тарихшысы Иоганн-Филип-Густав Эверс (1781–1808). Ресейдегі ғы­лы­ми қыз­метін 1810 жылы Тарту университетінің профессорлығынан бас­та­­ды. Оның тарихи көз­қарасы ғылымдағы жаңашылдық пен кон­сер­ва­ти­­з­­м­­­­нің араласуы негізінде қал­ып­тасты. Ол абсолютті монархияны мемле­кеттің «табиғи түрі» деп есептеді.

Оның алғашқы еңбектері Ресейдің көне тарихына арналды. Рустар­дың тарихи отанын ол Қара теңіздің солтүстік жағалауы деп есептеді. Мұның өзі норман те­о­риясын жоққа шығаруға талпыныс еді.1816 жылы оның неміс тілінде «