Материал: Саба 1 Апаратты дидактикалы топтама

түсі немесе алақандағы саусақтардың саны және т.т.

Гендер (белгілер) доминанттыжәне рецессивтіболуы мүмкін. Доминантты белгі өз әсерін гомо - және гетерозиготалы жағдайларда көрсетеді, бас әріппен белгіленеді (А). Рецессивті ген өз әсерін тек гомозиготалы жағдайда көрсетеді, кіші әріппен (а) белгіленеді.

Генотип деп диплоидты хромасомалардағы барлық тұқым қуалайтын факторлардың (гендердің) жиынтығын атайды.

Генотипі бойынша дараларды гомозиготалар (АА; аа) және гетерозиготалар (Аа). Егер гомолог хромосомаларда бірдей белгіні анықтайтын (кодтайтын) аллель гендер орналасқан болса, ол ағзалар гомозиготалардеп аталады.

Егер гомолог хромосомаларда бір белгінің әртүрлі жағдайын анықтайтын (кодтайтын) аллель гендер орналасқан болса, ол ағзалар гетерозиготалардеп аталады.

Гемизиготалыдаралардың генотипінде геннің тек бір ғана аллелі болады, мысалы, еркек даралардың Х - және Y жыныс хромосомаларының гомологты емес локустарында (Х^hY) ораласатын гендер.Мысалы; гемофилияның, дальтонизмнің гендері.

Фенотип деп ағзаның барлық белгілері мен қасиеттерінің жиынтығын атайды.

Ата – аналық даралар бір жұп альтернативті белгілері бойынша талданатын болса, ондай шағылыстыруды моногибридті,егер екі – дигибридті,ал бірнеше жұптары бойынша – полигибридтідепатайды.

Тұқым қуалау –тұқым қуалайтын ақпараттың көбеюдің формаларына байланысты өзгеріп отыратын берілу әдістері. Жыныссыз көбеюде тұқым қуалау

вегетативтіжасушаларжәнеспораларарқылыжүреді,сондықтананалықдараменұрпақтарыарасындағыұқсастықкөбірекболады.Жыныстықкөбеюдетұқымқуалаужынысжасушаларытұқымқуалауарқылыжүреді.Ата-аналарыменбалаларыарасындағыұқсастықвегетативтігеқарағандаәлдеқайдаазырақ.Жыныстықкөбеюкезіндесұрыптауғажәнеэволюцияүдерісінекеректіматериалжинайтынрекомбинативті өзгергіштік жүреді.Тұқым қуалаудың негізгі заңдылықтарын1865 жылы ГрегорМендельашты.Мендельжүргізгензерттеулеріндегіжетістіктергетекөзіқолданғангибридологиялықәдісінебайланыстыжетті.Бұләдістіңнегізгіерекшеліктерімыналар:

Мендель ата-аналардағы және ұрпақтарындағы көптеген белгілер

жиынтығынесептегенжоқ, тек альтернативтіжекебелгілерібойыншаажыратып,солбелгілердің тұқымқуалауын талдады;

әрбір альтернативті белгінің ұрпақтар қатарында тұқым қуалауына нақты есеп жүргізді;
шағылыстырудан алынған бірінші ұрпақты ғана талдамай, әрбір гибридтің өздігінен ұрықтануынан иайда болған ұрпақтары сипатын жеке есептеді.

Мендель зерттеуге көптеген альтернативті белгілеріменажыратылатынасбұршағының даралрын зерттеу объектісі ретінде қолданды.Сары және жасыл дәндері бар асбұршақ іріктемелеріншағылыстырғандабарлықұрпақтың(біріншіұрпақгибридтерінің)дәндерісарытүспенболды.Бұлжағдайдааналықжәнеаталықөсімдіктердәндерініңтүстеріқандайболғанырөліболмады.Осыбайқалғанзаңдылықбіріншіұрпақтыңбіркелкілік

ережесідепаталды.Біріншіұрпақтабайқалғанбелгіні–доминантты,алкөрінбегенін–рецессивтідепдепаталды. Белгілердің―Тұқым қуалайтын факторларын‖ (гендерді) Мендель латын алфавиті әріптеріменбелгілеудіұсынды.Біржұпқажататынгендердібірдейәріптерменбелгіленетінболды,бірақбелгініңдоминанттыаллелін–басәріппенАА,алрецессивтісіаа,кішіменбелгіленді.Доминанттыаллельбойынша гомозиготалы дараларды – АА, рецессивтіні – аа, гетерозиготаны –Аа деп жазатын болды. Рецессивті аллель тек гомозиготалық жағдайда, алдоминанттыаллель–гомозиготалыжәнегетерозиготалыжағдайлардабайқалатынынтәжірибелеркөрсетті.Гендерхромосомасомалардаорналасады.ВпроцессеГомологхромосомалар мейоз үдерісі кезінде түрлі гаметаларға ажырайдырасходятся вразличныегаметы.Гомозиготалардыңекіаллелідебірдей,сондықтангомозиготалыдаралар біртиптігаметалар түзеді(гомогаметалы).Шағылыстырубойыншатәжірибелердісызбанұсқатүріндежазуұсынылды.Ата – аналарды Р әріпімен ( латынша рarentes - ата – аналар),бірінші ұрпақ дараларын – F₁ (лат. filii - балалар), екінші ұрпақ дараларын –F₂белгілеукелісілді. Шағылыстыруды көбейту белгісімен (х), аналық дараныңгенотиптікформуласынбіріншіжазады,алаталықгенотипін-екінші.Бірінші қатарға ата - ана генотиптері, екіншіге – олардың гаметаларыныңтиптері, ал үшіншіге – бірінші ұрпақтың генотипотиптері және әрі қарай тағыосылайжазылады.Бірінші ұрпақтың біркелкілігі ережесін, жалпы түрде былайша айтуғаболады:бірібіріненбіржұпальтернативтібелгілері

бойыншаажыратылатынгомозиготалыдаралардышағылыстырғанда,біріншіұрпақтыңбәріфенотипідежәнегенотипідебойыншабіркелкіболады(сызба нұсқа1) .

Р Гаметалар	Г	♀ АА Х А	♂аа а
F₁		Аа

Сызбанұсқа1.Біріншіұрпақтыңбіркелкілігі.Біріншіұрпақгибридтерінөзарашағылыстырғандаекіншіұрпақтадоминантты жәнерецессивті белгілері бар даралар пайда болып, белгілергенотипі1 : 2 : 1, ал фенотипі бойынша 3 : 1 немесе даралардың 75 %доминанттыбелгілермен,ал25%-рецессивтіменүшінболды(сызба2).БұлзаңдылықМендельдіңекіншіережесі немесеажырауережесідепаталды.ШағылыстырудыжазуүшінағылшынгенетигіПеннетұсынған,оныңатыменаталатын,арнайыторлардыжиіқолданады.Күрделішағылыстырулардыталдағандаонықолдануыңғайлы.Тордықұрастыруұстанымытөмендегідей: үстіңгі горизонталь сызық бойымен аталық дараныңгаметаларынжазады,алсолжақвертикальбойымен-аналықдараныңгаметаларын,қиылысқаннүктелерге–ұрпақтардыңмүмкінболатынгенотиптері:

♂ ♀	А	а
А	АА	Аа
а	Аа	аа

F₁ ♀ Аа х ♂ Аа
Г F₂

2 - сызба. Ажырау ережесі.
Мендельдің екінші ережесі: бір жұп альтернативті белгілері бойынша талданатын екі гетерозиготалыдараларды (немесеF₁гибридтерін) өзара шағылыстырғанда, ұрпақтарында фенотипі бойынша 3:1 және генотипі - 1:2:1 ажырау байқалады (сызба 2).

Гаметалардыңтазалығызаңы

Бірінші ұрпақ гибридтерін өзара шағылыстырғанда белгілердің ажырауы 2- сызбада келтірілген қатынастарда ажырайды. Бұл құбылысты түсіндіру үшін Мендель «гаметалар тазалығы гипотезасын», «гаметалар тазалығы заңын» ұсынды. Мендель болжамы бойынша:

Белгілердің қалыптасуына дискретті тұқым қуалайтын факторлар жауап береді;
организмде белгінің дамуын анықтайтын екі фактор болады;
жұп факторлар гаметалардың түзілуі кезінде оларға тек бір біреуден ғанаберіледі;
аталықжәне аналық гаметалар қосылғандабұлтұқым қуалайтын факторлар араласпайды (таза қалады).

БұлтұқымқуалайтынфакторлардыВ.Иогансен1909жылыгендепатады.Рецессивті белгісі бар организмніңгенотипін, оның фенотипі бойыншаанықтауға болады.Егер рецессивті белгі көрінсе, организм рецессивті генбойыншагомозиготалы болғаны.Доминантты белгісі бар даралар гомозиготалы да, гетерозиготалы даболуымүмкін,олардыңгенотипінфенотипібойыншаажыратумүмкінемес.Сондықтан,генотиптерінанықтауүшінталдаушы,анализдеушішағылыстыружүргізукерек,дараныңгенотипінұрпақтарынақарапанықтайды.Ата-аналықдаралардыңбіреуініңбелгісізгенотипінанықтауүшінталдаушышағылыстыружүргізеді.Олүшінбелгісізгенотипібардаранырецессивтігомозиготаменшағылыстырады,егерұрпақтарындаажырау

Источник: https://files.student-it.ru/previewfile/218937

Смотрите также:

5469
ВОПРОСЫ к 1 зачету
Исследование психологической готовности детей 6-7 лет к обучению в школе
Синтез глюкозаминидов пиразолоизохинолинов
Составление бизнес-плана ветеринарной клиники 'Симба'
Энциклопедия отдельного произведения как вид издания
Этические нормы в профессиональной деятельности