кезеңдерге бөлугеболады:1)предэмбриональдық(гаметогенез);2.антенатальдықнемесетуылғанғадейiнгi(эмбриональдықжәнефетальдық);1.постанатальдықнемесетуылғаннанкейiнгi(репродуктивтіліккедейінгі,репродуктивтiжәне пострепродуктивтi);Акушерлiкжәнепедиатрлықтәжірбиедеадамныңантенатальдықонтогенезiнкелесiкезеңдерге бөлуқабылданған:
-
бастапқы-ұрықтанғаннан кейiнгi 1-шi апта;
-
ұрықтық немесе эмбриональдық (ұрық эмбрион деп аталады)-2-8 апталар;
-
iштегi нәрестелiк немесе фетальдық (ұрық iштегi нәресте деп аталады)-9-40 апталар. Прогенез (предэмбриональдық кезең) онтогенездің бастамасы, оған гаметогенез бен ұрықтану кіреді. Гаметогенез – жұмыртқа жасушасының (овогенез) және сперматозоидтардың (сперматогенез) түзілу үдерістері. Гаметалардың тіршілік қабілеттілігі уақытпен шектелген, сондықтан жыныс жасушасының жасы ұрықтану барысында маңызды роль атқарады. Овуляциядан соң жұмыртқа жасушасында өзгерістер байқалады, оны қартаю деп сипаттауға болады. Адамда овуляциядан кейінгі 1 тәулікте, немесе фолликуладан жұмыртқа жасушасы шыққан соң, онда қайта қалпына келмейтін өзгерістер жүреді, жасуша пісіп жетіліп кетеді де, одан кейінгі 24 сағат ішінде ұрықтана алмайды.
Әйеладамныңжынысжолдарындасперматозоид6-7тәуліккедейінқозғалғыштығынсақтайды,бірақ ұрықтандыруқабілеті1тәуліктенаспайды.Пісіп кеткен гаметалар кей кездерде қосылады, бірақ имплантацияның болмауынаннемесежүктіліктіңертеспонтандыүзілуінен(гаметопатиялар)тезарадаолардыңдамуытоқтайды.
Ұрықтану–жынысжасушаларының
қосылып, диплоидты жиынтығы бар жасуша - зиготаны түзуі. Ұрықтану кезінде гаметалардың жақындауы, жұмыртқа жасушасының активтелінуі және гаметалардың қосылуы (сингамия) рет-ретімен жүреді.
Жұмыртқа жасушасы мен сперматозоидтар бөлінетін гамондардың (гаметалар гормоны) әсерінен гаметалардың жақындауы жүреді. Гамондар сперматозоидтардың қозғалуын және сперматозоидтың жұмыртқа жасушасының қабықшасына жанасуын активтендіреді. Сперматозоид жұмыртқа жасушасының қабықшасына жанасқанда акросомдық реакция жүреді де, жұмыртқа жасушасының қабықшалары ериді. Сперматозоидтың центриолі мен ядросы жұмыртқа жасушасының цитоплазмасына өтеді, сперматозоидтың мембранасы жұмыртқа жасушасының мембранасына қосылады. Сперматозоидтың жұмыртқа жасушасына жанасу нәтижесінде, жұмыртқа жасушасы активтеледі: бұл құрылымдық және физико-химиялық күрделі өзгерістер.Жұмыртқа жасушасымен бірінші сперматозоид қосылған соң, бірден оның үстіңгі жұқа қабығы бөлектенеді, бұл ұрықтану қабығы, кортикальды реакция жүреді. Осы реакцияның нәтижесінде басқа сперматозоидтардың жұмыртқа жасушасына енуі тоқталады. Қосымша енген сперматозоидтар өзгеріске немесе ұрықты өлімге алып келеді.
Жұмыртқа жасушасының активтелінуі ақуыз синтезінің басталуымен трансляциялық деңгейде аяқталады, себебі м-РНҚ, т-РНҚ, рибосомалар және энергия овогенез кезінде жинақталып қояды.
Гаметалардың қосылуынан (сингамия) синкарион түзіледі – бұл екі : аталық және аналық пронуклеустің қосылуы. Әр пронуклеусте n 2c сәйкес келетін тұқым қуалайтын
материал бар. Бірінші митоздық бөліну зиготада екі ұрықтық жасушаның (бластомерлер) түзілуіне алып келеді, олардың әрқайсысында хромосомалар жиынтығы 2n2c.
Жұмыртқа жасушасы цитоплазмасының әр аймағы әртүрліхимиялыққұрамды ерекшежасуша.Жұмыртқажасушасыныңцитоплазмасынаэмбрионалдықдамудыңертесатысынақажеттіақуыздардыңсинтезделуүшінэнергияқорыжәнем-РНҚмолжинақталады.Бұлзаттаржұмыртқажасушасыныңцитоплазмасындабіркелкітаралмаған.Жұмыртқажасушасындасарыуыздыңорналасуыныңмаңызызор,өйткеніболашақтаұрықтыңкеңістіктікқұрылымынанықтайды.Жұмыртқажасушасыныңполярлығысарыуыздыңорналасусипатынабайланысты:,бұлядроныңэксцентрлікорналасып,анималдіполюскеқарайығысуыжәнецитоплазмалыққосындылардыңорналасуерекшеліктерінкөрсетеді.Цитоплазманыңәртүрліаймақтарыныңхимиялыққұрамыжәнепотенциясыдаәртүрлі.Цитоплазманыңанимальдіполюсініңаймағыэктодермалық,алвегетативтіполюсаймағы–энтодермалық,экваторлықаймақ–мезодермалықпотенцияларғаие.Жұмыртқажасушасыныңцитоплазмасындапайдаболған жергілікті айырмашылық, оныңішкі сапасының әртүрлі болуына алып келеді, оныооплазматикалықсегрегациядепатайды.Ооплазматикалықсегрегациябиологиялықбелсендіморфогендердіңтаралунегізіндежатқанжұмыртқажасушасыныңцитоплазмасының гетрогенділігі. Дрозофила зиготасының түзілуіне дейін аналық генніңөнімім-РНҚболашақэмбрионныңосініңұзынабойыбіркелкіемесморфогендердіңградиенттеріне қарай таралып жатады. Ооплазматикалық сегрегация ұрықтанудан кейінкүшейедіде,ұрықтыңбастапқыжіктелуіненегізболады.Жұмыртқа
жасушасынасперматозоиденгенсоңцитоплазмадағыкомпоненттердіңқайтабөлінуіжүреді,сондықтан зиготаның бөлшектенуі кезінде бластомерлерге түскен цитоплазманың құрамыәртүрліболады.Арықарайосығансәйкесцитоплазманыңәртүрліқұрамыәртүрліұлпалардыңбастамажасушаларынаәртүрліболыпбөлінеді.Бластомерлердіңнақтыбағыттадамуыцитоплазмадаәртүрліаймақтарындажиналғанзаттардыңтұқымқуалауына тәуелдіболады.Әр бластомерде өзінің морфогендердің концентрациясы жиналады немесе әрі қарай дамужайлыақпараталады,оныпозициялықақпаратдепатайды.Ооплазматикалықсегрегацияғабайланыстыболашақағзаныңқұрылысыныңдамуыжоспарланады,жоспардыңнегізібиологиялық белсенді заттардыңградиенткеқарайтаралуы,мысалыРНҚ және ақуыздардың концентрациясыяғни анималды полюстен вегатативті полюскеқарайазаяды.Жасушаның позициялық ақпаратына сәйкес мүшенің бастамасы өзінің орналасуынкоординаттықжүйебойыншабағалап,соданкейінсолжағдайғабайланыстыжіктеледі.Жасушаның орналасуы ұрықтың ұзына бойы осіндегі белгілі градиентпенорналасқанкейбірзаттардыңконцентрациясыменанықталады.Адамныңжұмыртқажасушасыланцетниктікісияқтыолиголецитальды.
Бөлшектену.Зиготаныңбөлшектенуімитозжолыменжүреді.Бөлшектенусатысыныңмәнікөпжасушалыұрық-бластоцистаныңпайдаболуы.Бластоцистасатысында жасушалар әлі маманданбаған немесе жүйке, бұлшық ет, эпителий және тағыбасқадажекежасушалартүрінежіктелінбеген.Сондықтанолардыбағаналықжасушалардеп атайды. Бағаналық жасушалар әртүрлі жасушалар мен ағза ұлпаларыныңбарлығына бастама болады,сондықтанолардыплюрипотенттідепатайды.Ұрықтыңертесатысындабластомерлертотипотентті,олардыңмүмкіндіктерітеңжәне олардыңәрқайсысы бүтін бір ағзаға бастама береді. Монозиготалы егіздердің жәнеақаулықтардыңұқсасболыпжарыққашығуытотипотенттікпентүсіндіріледі(омниопотенттік). Ұрықтың қалыпты даму барысындағыпотенциясына қарағандажекебластомердіңморфогенезгепотенциясыжоғарыболады.Потенциялар–бұлұрықэлементтерінің максимальды мүмкіндіктері, яғниолардыңдамубағыттарының іске асаалатынмүмкіндіктері. Қалыптыжағдайдаолардыңтекбіреуіғанаісжүзінеасырылады.Бірте-біртежасушаларжіктеледі,олардыңдамуыбағдарланғанжәнебелгіліжасушалартүріне,мысалы,эпителиальды,жүйкежәнет.ббастамабереді.Бластомерлердіңбөлшектенуісомажасушаларыныңмитоздықбөлінуіненайырмашылығы бар, бөлшектенуде бластомерлердің өсуі байқалмайды. Ұрықтың көлемібөлшектенукезіндеөспейді,сондықтанбөлшектенудіңсоңындапайдаболғанбластуланың көлемі зиготаның көлемімен бірдей болады. Бұл ұрықтың жатыр түтігіменеркінқозғалуыжәне оданәріоныңимплантациясыүшінмаңызды.Гаструляция-2 немесе 3 ұрық жапырақшаларынан