хромосомаларыовуляцияүдерісібасталғаншаосыкүйінсақтайды.Диакинез.Хроматидтердіңширатылуыныңнәтижесіненхромосомаларжуандап,қысқарады,ядроқабықшасытолығыменжойылады.Хромосомаұштарындағыхиазмдардаажырайбастайды.Хроматидтердехиазмдарболмайды.Генетикалықматериалдыңмөлшерісақталады.(2n4с).Профазасоңындаядрошықжәнеядроқабығыеріп,хромосомаларцитоплазмағашығадыжәнежасушаныңэкваторжазықтығынақарайжылжиды.Пахитена және диплотена сатысындаөтетін транскрипцияның белсенділігіжынысжасушаларыныңдамуының,әсіресеооциттердіңөсусатысынадаайқын байқалады.Бұл кезде ұрықтыңдамуының ерте сатысына қажеттіақуыздарбелсендісинтезделіп жинақталады.Диплотенасатысындаөсіпжатқанооциттардахромосомалар«лампалықщетка» түріне ие болады. Хромосомалардың белгілі бір бөліктері де жұпілмектертүзеді.Ілмектерхроматинніңактивтідеконденсацияланғанбөліктері,солжердемРНҚкөп мөлшерде синтезделіпжинақталады.СоданкейінметафазаІ,анафазаІ,телофазаІ,цитокинезІжүреді.Мейоздыңбұлсатыларымитоздыңфазасынаұқсас.Негізгіерекшелігі:пайдаболғанжаңажасушаларғажекехроматидтеражырамайды,орнынажұпкроссоверліцентомерлеріменбайланыстаболатынхроматидтеражырайды. Бірінші мейоздың нәтижесінде хоромосоамалырыныңгаплоидтыжиынтығыбарекіжасжасуша түзіледі,әрхромосома екі хромотидтентұрады(n2c).Біріншімейоздықбөлінуденкейінинтерфаза
II(интеркинез)бірденбасталып өте қысқа уақытта өтіп кетеді. Бұл кезеңде ДНК-ның екі еселенуі(хроматидтердіңеселенуі) жүрмейді.Мейоз І кейін м
ейоз II (эквациялық бөліну
) жүреді
. Бұл бөліну митозға ұқсасөтеді, бірақ бөлінуге хромосомалардың гаплоидты жиынтығы бар жасушатүседі.Бұлбөлінуүдерісіндеекіхроматидтентұратынаналықжасушахромосомаларыжасжекехроматидтерге ажырайды.Екімейоздықбөлінудіңнәтижесіндехромосомалардыңдиплоидтыжиынтығыбарбіржасушадангаплоидтыжиынтықтыжасушаларпайдаболады.Мейоз сонымен қатар гаметалардажүретін кроссинговердің нәтижесіненжәнегомологтыхромосомалардыңкездейсоқажырауынангенетикалықматериалдыңрекомбинациясыныңпайдаболуына,яғнимейоз(жәнеұрықтану)кезіндеата-ананыңаллельдерініңкездейсоққайтатоптасуыМендель заңдылығына сай генетикалық өзгергіштіктің пайда болуынажәнегенетикалық пропорцияның ықтималдық теориясын пайдалануына мүмкіндікбереді.Мейоздыңмаңызы:
-
гаметогенездің негізгі кезеңі;
-
жынысты көбеюде генетикалық ақпараттың бір ағзадан екінші ағзаға берілуін қамтамасыз етеді;
-
бастапқы жасушамен жаңа түзілген жасушалар генетикалық тұрғыдан бірдей емес.
-
хромосомалардың бөлінбеуі немесе дұрыс ажырамауы хромосомалық аурулардың пайда болуына әкеледі.
Гаметогенез –аталық(сперматогенез)жәнеаналық(овогенез)– жынысжасушаларыныңтүзілуүдерісі.Гаметогенезжынысбездеріндеөтеді–сперматогенез аталық ұрық безінде, ал овогенез аналық жыныс безінде өтеді.Гаметогенездеаналықағзадааналықжынысжасушасы–жұмыртқажасушсы, ал ер адамдарда – сперматозоидтар түзіледі.Осы гаметогенезүдерісіержәнеәйеладамдардардыңұрпаққалдыруынамүмкіндікбереді.Гаметогенездіңбірнешесатыларыбар:
-
Кӛбею сатысы. Жасушалар (сперматогониялар, овогониялар) бірнеше рет митоз жолымен көбееді, соның нәтижесінде жасушалар саны артады. Ол жасушалардаға хромосомалар жиынтығы диплоидты 2n2c.
-
Ӛсу сатысы. Бұл саты I-ші мейоздың интерфазасына сәйкес келеді. Бұл кезеңнің маңыздылығы да сол - ДНҚ молекуласы екі еселенседе хромосомалар саны өзгермейді. Генетикалық материалдың мөлшері 2n4c.
-
Пісіп-жетілу сатысы. Мейоз жүреді, жасуша екі рет бөлінеді — редукциялық (мейоз I) және эквациялық бөліну (мейоз II).
-
Қалыптасу кезеңі немесе спермиогенеза (тек сперматогенезеге ғана тән). Сперматидтер ядросы тығыздалады, хромосомалардың спиралдануы салдарынан олар иннерті күйде болады. Гольджи комплексі ядроның бір полюсіне ығысып ферменті бар акросома түзеді, ол ұрықтың жұмыртқа жасушасына енуіне мүмкіндік береді. Ядроның екінші полюсіне центрольдар жылжды, оның біреуі талшықтың (құйрықтың) қалыптасуына қатысады. Бір талшық митохондрияға спиральды орам жасайды. Сперматидтердің цитоплазмасы ығыстырылады, сондықтанда сперматозоидтың басында цитоплазма болмайды.
Сперматогенезүдерісінің64күнгедейінсозылады.Сперматогонияларбарлықдамусатысынанөтіп сперматозиодтарғаайналады.Хромосомалардың диплоидты бірінші реттік сперматоциттермейоздың І-шісатысын өткеннен кейінхромосомалардың гаплоидты жиынтығы барекіекінші реттік сперматоциттер түзіледі. Соңынан мейоз ІІ жүреді нәтижесіндетөртгаплоидтысперматидтерпайдаболады.Қалыптасукезеңінде
жетілмеген сперматидтерсперматозоидтарғаайналады.Овогенез ұрықтың дамуының 12 аптасында басталып 20-шы аптасына қарайдаму тоқтайды. Бірінші реттік овоциттер профаза І-дің диплотена сатысындаовуляциябасталғаншатыныштықкүйдеқалады,бұлкезеңдідиктиотенакезеңі деп атайды.Айына бірғана овоцит пісіпжетіледі. Гормондарәсеріненбірінші реттіковоцитке цитоплазмалық материалдар жинақталып, ісінеді. Мейоз І соңындаекі жаңа жасушалар түзіліпбіреуі овоциттердің екінші қатарына ал екіншіядробіріншіреттікбағыттаушыденегеайналады,уақытөтедегенерацияланады.Екіншіреттікововцитжатырғанемесефаллопиевтүтігінетүседі.СперматозоидтаренгенгедейінеіншіреттіковоциттермейозІІметафазасында тоқтап қалады. Бұл үдерістерден кейін бөліну аяқталадыжәнежұмыртқажасушасыныңгаплоидтыпронуклеусытүзіліпсперматозоидтың пронуклеусымен қосылады, сонымен қатар екінші реттікбағыттаушыденешіктүзіледі,артынандегенерацияланады.Ұрықтанудыңқайуақыттабасталуынабайланыстыбұлүрдістіңұзақтығы12-50жылғадейінсозылады.
-
1 ... 6 7 8 9 10 11 12 13 ... 43
Митоздықбелсенділіктіңреттелуігендік,жасушалықжәнеұлпалықдеңгейлерде зерттеу жасушалық циклдың бақылау механизмін, қартаюдың,физиологиялық регенерацияның, клондаудың және ісік ауруларының пайдаболу механизмдерін түсінуге, оларды реттеу және емдеу үшін тиімді әдістертабуға мүмкіндік береді. Жасушалық циклдің реттелу заңдылықтарын білу,бұлнәтижелерді қатерлі ісіктерді анықтаудажәне жараның жазылуынтездететінпрепараттаржәнеқатерліісіктердіемдеудің әдістерінтабуғамүмкіндікбереді.Тіршіліктіқамтамасызететінтіріағзаларғатәнқасиеттердіңбірікөбеюболыптабылады.Көбеюпроцесіндегенетикалықматериалата-анасынанкелесі ұрпаққа беріледі. Көбеюдің негізгі екі жолыажыратылады: жыныстықжәнежыныссыз.Жыныстық көбею жыныс жасушаларының түзілуі (гаметогенез) арқылыөтеді.Оныңбастысатысы–мейоз.Ұрықтанумен мейозхромосомаларсанының тұрақтылығын қамтамасыз етіп, комбинативтік өзгергіштікке себепболады.Ұрықтануменгаметогенезпроцестерініңбұзылуыаномальдізиготаныңпайдаболуынаалыпкеледі,диагностикаланбайтынтүсіктердіңжәнежаңатуғаннәрестелердіңәртүрліпатологияларыныңсебептерінтүсінугекөмектеседі. Сабақ 4 Адамныңонтогенездікдамудыңертесатысыныңжасушалықмеханизмдері. Дамудыңтуабіткенақаулары Онтогенез - дараның жеке дамуынемесе дараныңзиготатүзілуінен басталып, тіршілігінжойғанғадейінгідамуы(өлгенгедейін).Онтогенезұрықтанукезіндеата–аналарыныңжынысжасушаларынан алынғантұқымқуалайтын ақпараттыңнегізіндежүзегеасады.Адам онтогенезiнiңкелесi