-
белгі әкесінен барлық ұлдарына және тек ұлдарына беріледі.
-
қыздарына белгі әкесінен ешқашан берілмейді.
-
«вертикальный» характер наследования белгінің тұқым қуалауы
«вертикаль»сипатында.-егкекжыныстыдараларғатұқымқуалаумүмкіндігі 100%.Аурудыңмысалдары:терініңихтиозы,құлаққалқандарыныңгипертрихозы,саусақтыңортанғыфалангасында қалыңтүктің өсуі,азооспермия.
-
ауру әйелдің барлық балаларында патологияның болуы.
-
ауру әке мен сау әйелден сау балалардың туылуы.
Келтірілгенерекшеліктермитохондриялардыбалалардыңанасынаналатвнвмен түсіндіруге болады. Зиготада ДНҚ-ғы әкесінің митохондриялықгеномынан 0-ден 4- ке дейін митохондрия болады, ал анасыныңгеномынан -ДНҚ2500митохондрияларғажуық.ҰрықтануданкейінәкеніңДНҚрепликациятоқтайды.Аурудың мысалдары (митохондриялық аурулар): көру нервінің атрофиясынемесе Леберсоқырлығы,Леясиндромы(митохондриялықмиоэнцефалопатия),MERRF(миоклониялықэпилепсия),отбасылықдилатациялықкардиомиопатия.1. Т. Морган ашқан тұқым қуалау заңдылықтары.2.Тіркестұқымқуалаужәнеоныңцитологиялықнегізі.Тіркесутоптары.Адамныңаутосомдық тіркесутоптары
.Тіркесудіңбұзылуыныңцитологиялықнегізі.Алдағысабақташағылыстырудыңбарлымысалдарындатүрліаллелдергежататын гендердің тәуелсіз тұқым қуалауы қарастырылған. Олтек гендер түрлі хромосомалар жұбында орналасса ғана болуы мүмкін. Бірақ,гендердіңсаныхромосомаларсанынан
әлдеқайдакөп.Мысалы,дрозофилының-8хромосомалары,алгендерсаны6000,адамда-46хромосомалары,гендерсаны30000асады.Сонымен,әрбірхромосомадабіргетұқымқуалайтынкөптегенгендерорналасады.Бірхромосомадаорналасқан гендер тіркесу тобын құрайды.Гомолог хромосомаларда бірдейгендер орналасады, сондықтан екігомолог хромосомалар бір тіркесу тобыдеп есептелінеді.Бірхромосомадағыгендердіңбіргетұқымқуалауынтіркестұқымқуалау, ал гендердің бір хромосомада орналасуын – гендердің тіркесуідепаталады.Тіркесіптұқымқуалаунәтижесіндегибридтердіңгаметаларындакөбіндеата-аналараллелдерініңжиынтығысақталады.Тіркесгендердібелгілеуүшін символАВ/авқолданылады.Тіркестұқымқуалау —гендерібірхромосомадаорналасқанбелгілердіңгендердіңтұқымқуалауы.Гендерарасындағытіркесу күшіолардың арасындағы арақашықтыққа тәуелді: аралары неғұрлым алыс болса,кроссинговер жиілігі жоғарылайды немесекерісінше.Толық_тіркесу'>Толық тіркесу —талданатынбелгілердіңгендерібірі-бірінежақын,кроссинговержүруінемүмкіндігіболмайтынтіркестұқымқуалаудыңтүрі.Толықеместіркесу —талданатынбелгілердіңгендерібірі-біріненбіраз қашықтықта орналасқандағы, кроссинговер жүруіне мүмкіндік беретінтіркестұқым қуалаудың түрі.Тіркесутобы —бірхромосомада
орналасқанжәнебіргетұқымқуалайтынгендер.Тіркесутобыныңсаныхромосомалардыңгаплоидтыжиынтықсанына тең.
Кроссоверлі емес гаметалар — пісіп жетілу үдерісінде кроссинговержүрмейтінгаметалар.
Кроссоверлі гаметалар — пісіп жетілу үдерісінде кроссинговер жүргенгаметалар.Кроссоверлігаметаларбарлықпісіпжетілгенгаметалардыңазмөлшерінқұрайды.
Рекомбинанттыеместер —белгілержиынтығыата-аналарынаұқсайтынгибриддаралар.
Рекомбинанттылар —белгілержиынтығыата-аналарынаұқсамайтынгибриддаралар.Бірхромосомадаорналасқангендердіңтұқымқуалау заңдылықтарынТ.Морганомжәнеоныңмектебідрозофиладазерттеді.Оларбелгілердің2жұбынзерттеді:денелерініңтүсіменқанаттарыныңұзындығын.Сұрденеліқалыптықанаттыгомозиготалыдарлардықараденеліқысқақанаттыларменшағылыстырғандабіріншіұрпақгибридтерібіркелкідоминанттыбелгілермен – сұр денелі қалыпты қанатты болды(
Сызба–1,Сурет-1а ).
БелгіГен Сұр денелі Қара денелі
Р: ♀ААВВ х ♂аавв
А Г: АВ ав
а F1: АаВв
Қалыптықанатты ВҚысқа қанатты в 100% -сұрденелі,қалынтықанатты Сурет–1.Біріншіұрпақтыңбіркелкілігі.Сызба–1а.Біріншіұрпақтыңбіркелкілігі.
Сурет-2а.Талдаушышағылыстыру№1.F
1: ♂АаВв х ♀ ааввГ: АВ ав авF
2 АаВв аавв50% 50%
Біріншіұрпақтыңбелгісізгенотипінанықтауүшінталдаушышағылыстыру жүргізілді. Ол үшін бірінші ұрпақтағы еркек гибридті – қараденелі қысқа қанатты ұрғашымен шағылыстырғанда бастапқыата-аналарынаұқсайтын2түрлісанжағынантеңдей даралар пайда болды. Шағылыстырлулардан алынған мәліметтердітәуелсізтұқымқуалаументүсіндіругеболмайды.Екішағылыстырудан алынған нәтижелерлібірге қарастырғанда,талданғанбелгілердіңдамуытүрлігендерменбақыланатынынжәнебелгілердіңтұқымуалауыгендердіңбірхромосомада орналасатынындәлелдейді.Бұлжағдайдатіркесутолықболады. Гендердің арақашықтығы кроссоверлікгаметаларпроцентіненемесерекомбинанттарпроцентінесәйкес келетін шартты бірліктермен — морганидтермен өлшенеді. Мысалы,дененің сұр түсі мен қанаттың ұзындығын ( сондай ақ, дененің қара түсі меншалақанатты)анықтайтындрозофиланыңгендерініңқашықтығы17%,немесе17морганидаларға тең.F1: ♀АаВв х ♂ааввСурет-3а.Талдаушышағылыстыру№2.Г: АВавАваВ авF2:АаВвааввАаввааВвСұр денелі және қалыпты қанатты дрозофила шыбынынқара денелішалақанаттыменшағылыстырғандаТ.Морганбіріншіұрпақтасұрденеліқалыпты қанатты гибридтералды(құрсағыныңсұр түсінанықтайтынгенқара түстен, ал қанаттың қалыпты дамуын бақылайтын ген — шала қанаттыңгенінен доминантты).F1 алынған ұрғашыны рецессивті белгілері бар еркекшыбынмен талдаушы шағылыстыру жүргізгенде теориялық болжау бойыншабелгілер ажырауы 1:1:1:1 ұрпақ күтілген болатын. Бірақ ұрпақта ата-аналық
формалардыңбелгілерікөбірек(41,5%—сұрденеліұзынқанаттыжәне41,5%—қарашалақанатты)болды,текшыбындардыңазырақбөлігініңбелгілер жиынтығы ата-аналарындағыдай (8,5% — қара ұзын қанатты және8,5% — сұр шала қанатты) болмады. Мұндай нәтижелердің алынуы денесіменқанаттыңформасынажауапберетінгендербірхромосомадаорналасқандағана алынады Сызба–3,Сурет–3а) .Е герденетүсінніңжәнеқанатформасыныңгендерібірхромосомадаорналасса осы щағылыстыруда ата-аналар белгілерін қайталайтын екі топқаажыраған даралар пайда болуыкерек еді, себебіаналық организм тек екітипті гаметалар— АВ және аb, ал әкелік дара — бір типті — аb түзулеріқажет болатын. Сонымен, ұрпақта екі топқаажырайтынААВВ және ааbbдаралар, ал генотиптері ААВВ жәнеааbb болуы керек еді. Бірақ ұрпақтарекомбинацияланған белгілері, генотиптері ааbb және ааВb бар даралар (азмөлшерде болса да) пайда болды. Бұл жағдайды түсіндіру үшін мейоздағы —жыныс жасушаларының пайда болу механизмін еске түсіру керек. Біріншімейоздық бөлінудің профазасында гомологхромосомаларконъюгацияланады, және осы кезде олардың арасында учаскелерімен алмасужүреді.В результате Кроссинговердің нәтижесінде кейбір жасушаларддыңхромосомалары учаскелеріндегіА жәнеВ гендері арасында алмасу жүреді,Аb және аВ гаметалары пайда болады, соның арқасында, гендердің тәуелсізтұқымқуалауындағыдай(гендердіңеркінкомбинациялануындай)төртфенотиптертоптарыбарұрпаққалыптасады(сызба3,сурет3а).Бірақ,кроссинговергаметалардыңазғантайбөлігініңпісіпжетілуіндежүретінболғандықтан фенотиптердің сандық қатынасы (тәуелсіз тұқым қуалаудағы)