Өсімдік
жəне
жануар
текті
шикізаттан
жасалған
ашытылған
өнімдер:
-
алкогольдік сусындар
-
шай
-
кофе
-
нан
-
ашытылған қырыққабат
-
ет жəне өнімдер
-
соя сүті жəне т.б.
-
балық өнімдері
-
сүт тағамдары
-
əртүрлі консервілер.
Қазіргі
уақытта
тағамдық
технологияда
ферменттерді
қолданудың
екі
əдісі
кең
таралған: өңделген шикізаттың өзінде болатын ферменттер немесе өңделген
материалға
енгізілген ферменттер.
- Микроорганизмдер, жануарлар жəне өсімдік жасушалары мен ұлпаларын дақылдаудың типтік тəсілдері жəне ерекшеліктерін түсіндіріңіз.
Жасуша биологиясының əдістері қазіргі заманғы іргелі жəне қолданбалы зерттеулердің
əртүрлі салаларында кеңінен таралуда. Ең көп қолданылатын əдістердің бірі – 20
ғасырдың
екінші
жартысында
кеңінен
тараған
өсімдік,
жануар
жəне
адам
жасушаларын
өсіру.
Қазіргі
уақытта
адамның,
жануарлардың,
өсімдіктердің
барлық
дерлік
ұлпалары
мен мүшелерінің жасушаларын өсіруге болады. Жасуша өсіру биотехнология мен
медицинадағы қазіргі ғылымды қажет ететін технологиялардың негізіне айналады.
Мысалы, биотехнологияда – биологиялық белсенді заттарды, вакциналарды,
диагностиканы,
продуцент
жасушаларды
алу;
медицинада
-
in
vitro
өсірілген
қалыпты
сау
адамның
жасушаларын
трансплантациялау
арқылы
зақымдалған
тіндерді
қалпына
келтіруге мүмкіндік беретін жасушаны алмастыру терапиясы. Гибридома
техникасының принципін ашу 1975 жылы гибридома жасушаларынан моноклоналды
антиденелерді
өндіруге əкелді.
Болашақта мал жасушалары мен ұлпаларын өсіру əдісін қолдана отырып, ауыл
шаруашылығы жануарларын сою нəтижесінде алынатын шикізаттың орнына ет
өнеркəсібінде
пайдалану
жоспарланған
бұлшықет
жəне
басқа
да
ұлпаларды
өндіру
жолға
қойылуы мүмкін.
Адам
мен
жануарлардың
жасуша
дақылдары
біріншілік,
яғни
шектеулі
уақытқа
өсетін
жəне шексіз өсетін тұрақты (трансформацияланған, трансплантацияланған) жасуша
линиялары
(культуралар) болып
бөлінеді.
Бастапқы дақылдарды алу үшін трипсин ферментінің көмегімен тін бөліктерін алдын
ала бөлшектегеннен кейін эмбриональды тіндерді - тірек-қимыл аппаратын, бүйректі,
өкпені жəне басқаларды пайдалану өте ыңғайлы.Эмбриондық жасушалар денеден тыс
айқын пролиферативті белсенділікке ие жəне геномның тұрақтылығымен сипатталады.
Трансформацияланған
жасуша
линиялары
(трансплантацияланатын
мəдениеттер)
іргелі
жəне қолданбалы зерттеулер үшін қарқынды қолданылады. Өсірілген жасушаларды
пайдалана отырып зерттеу жүргізетін көптеген мекемелерде жақсы анықталған
қасиеттері бар жасушалық материалды пайдалана отырып, вакциналар мен басқа да
биологиялық белсенді заттарды зерттеуге жəне өндіруге мүмкіндік беретін стандартты
сілтеме жасушаларының жинақтары бар. Трансплантацияланған
(трансплантацияланған) дақылдардың бастапқыға қарағанда айқын артықшылығы -
өсірудің
шексіз
кезеңі
ғана
емес;
оларда
вирустар
мен
микроорганизмдер
жоқ.
Трансплантацияланған мəдениет, алайда, кемшіліктер жоқ емес. Жасуша
трансформациясы
кариотипке
əсер
етеді
жəне
жасушалардың
қасиеттерін
өзгертеді,
ал
жасушалардың онкогендік қасиеттерге ие болуы жоққа шығарылмайды. Сондықтан
вакциналарды
өндіру
үшін бастапқы
ұлпа дақылдары
əлі де
қолданылады.
-
1 ... 7 8 9 10 11 12 13 14 ... 38
Қазіргі заманғы биотехнологияның негізгі салаларының бірі болып табылатын жасушалық инженерия жоғары сатыдағы көп жасушалы организмдердің ұлпалары мен жасушаларын оқшаулауға жəне өсіруге мүмкіндік береді. Ұлпалар мен жасушаларды өсіру денеден тыс - in vitro (пробиркада, колбада, шыны ыдыста), арнайы таңдалған жағдайларда жүреді.
Жасуша инженериясы түбегейлі жаңа нысанды - эукариоттық организмдердің жасушаларының немесе тіндерінің оқшауланған мəдениетін, сондай-ақ өсімдік жасушаларының тотипотенция сияқты бірегей қасиетін, яғни əрбір өсімдік жасушасының тудыру қабілетін пайдалануға негізделген. тұтас организм (3.1-сурет, 3.1-суретті қараңыз) түсті кірістіру). Бұл нысанды пайдалану жаһандық теориялық жəне практикалық мəселелерді шешуде үлкен мүмкіндіктер ашады
Бұл іргелі ғылымдар саласында тіндердегі жасушалардың өзара əрекеттесуі, жасушалардың дифференциациясы, морфогенезі, рак клеткаларының пайда болу механизмдері жəне жасушаның тотипотенттігін жүзеге асыру сияқты күрделі мəселелерді зерттеуге қатысты.
Тəжірибелік есептерді шешу кезінде селекцияға, өсімдік тектес биологиялық құнды метаболиттердің едəуір мөлшерін (атап айтқанда, арзан препараттар) алуға, сондай-ақ вируссыз сау өсімдіктерді өсіруге жəне олардың клондық көбеюіне басты назар аударылады.
Селекция - мутанттарды бағытталған іріктеу, яғни. ДНҚ нуклеотидтер тізбегіндегі құрылымдық модификацияға байланысты тұқым қуалаушылық күрт өзгерген организмдер. Жалпы іріктеу жолы – продуценттердің соқыр таңдауынан олардың геномдарын саналы түрде жобалауға дейінгі жол. Дегенмен, спонтанды мутацияларды таңдауға негізделген əдістер микроорганизмдерді қолданатын əртүрлі технологияларды жасауда маңызды рөл атқарды.
Микроорганизмдер селекция
объектісі
ретінде
бірқатар
белгілерге
ие.
-
Бір жасушадан микроб дақылын өсіру, микробтық сұрыптауға ортақ əдіс, селекционерде əрқашан бастапқы селекциялық материал ретінде клон дарасының (генетикалық біркелкілігі бар) болуына əкеледі. Екінші жағынан, микроорганизмдердің клоны табиғи мутацияға байланысты популяцияға - əртүрлі генотиптері бар жасушалар жиынтығына айналатын санға тез жетеді.
-
Микроорганизмдердің көпшілігі гаплоидты, хромосомалардың бір данасы бар, сондықтан оларда жасырын өзгергіштік болмайды, бұл жоғары сатыдағы организмдерді таңдауға негіз болады.
-
Өндірістік маңызы бар микроорганизмдердің көпшілігі əлі күнге дейін будандастыру (жынысты көбею) қабілетімен белгілі емес. Бұл жасуша таңдауы тек вегетативті түрде жүзеге асырылуы мүмкін дегенді білдіреді.
-
Микроорганизмдер ұрпақтың ерекше жылдам өзгеруімен сипатталады, сондықтан микробиолог селекционердің оң үлгілерді таңдау мүмкіндігі əлдеқайда көп.Таңдалған микроорганизмді бағалауды өсіру жұмыстарының нəтижелері бірнеше жылдан кейін көрінетін макроорганизмдерден айырмашылығы бірнеше күн ішінде жүзеге асырылуы мүмкін.
-
Микроорганизм селекционерінде іріктеу үшін даралардың орасан зор саны бар, бұл оның мүмкіндіктерін түбегейлі кеңейтеді, бірақ əрбір клонның өнімділігін бағалау үшін химиялық жəне биохимиялық талдаулар сериясын жиі қолдана отырып, көп еңбекті қажет етеді. Бағалаудың күрделілігі нəтижесінде іс жүзінде тексерілген үлгілердің көлемі (жүздеген, ең жақсы жағдайда мыңдаған микробтық клондар) жоғары сатыдағы организмдердің селекционерлерінің жұмыс ауқымына сəйкес келеді.
Гибридома технологиясы - бірдей антиденелердің көп мөлшерін (моноклональды
антиденелер
деп
те
аталады)
өндіру
əдісі.
Бұл
процесс
иммундық
жауапты
тудыратын
тышқанға (немесе басқа сүтқоректілерге) антигенді енгізуден басталады. Ақ қан клеткаларының бір түрі, В жасушалары, енгізілген антигенмен байланысатын антиденелер шығарады. Бұл антиденелерді шығаратын В жасушалары содан кейін тышқаннан жиналады жəне өз кезегінде В жасушаларының антиденелерді өндіру
қабілетіне ие гибридома деп аталатын гибридті жасуша сызығын шығару үшін [анықталу үшін] өлмейтін B жасушаларының рак клеткаларымен біріктіріледі. , жəне миеломаның ұзақ өмір сүруі мен репродуктивтілігі. Гибридомаларды мəдениетте өсіруге болады, əр дақылда бір өміршең гибридома жасушасынан басталып, əрқайсысы əртүрлі антиденелердің қоспаларынан (поликлоналды) емес, əр дақылға бір антидене (моноклональды) шығаратын генетикалық жағынан бірдей гибридомалардан тұратын дақылдарды шығарады. Бұл процесте қолданылған миелома жасушаларының желісі оның тін мəдениетінде өсу қабілетіне жəне антидене синтезінің болмауына байланысты таңдалды. Көптеген əртүрлі антидене молекулаларының қоспасы болып табылатын поликлоналды антиденелерден айырмашылығы, əрбір гибридома сызығы шығаратын моноклоналды антиденелер химиялық жағынан бірдей.