Оқшауланған
өсімдік
фрагменттерін
өсіру
əдістері
өсімдік
жасушасының
тотипотенция
сияқты маңызды қасиетін зерттеуге негізделген (клетканың оның тұтас организмге
дифференциациясын жəне дамуын қамтамасыз ететін генетикалық ақпаратты жүзеге
асыру қабілеті). Экспланттарды өсіру кезінде эксперименттік жағдайларда
фитогормондардың əсерінен табиғи жағдайда басылған (басылған) тотипотенцияны
жүзеге
асыруға болады.
-
Жануарлар жасушасынан айырмашылығы өсімдік жасушасының өсіру жағдайларына азырақ қатаң талаптар қоятынын атап өткен жөн.
Стерильді жағдайларда жұмыс істеудің жалпы дағдылары, негізгі
өсімдік
жасушасының
культурасын
алудың
практикалық
аспектілері
жəне
ұлпалар
жəне
оның
күтімі
селекция
мəселесі
төңірегінде
топтастырылған
қолайлы
қоректік
орта.
үшін
қоршаған
орта
компоненттері
өсімдік
объектілерін
in
vitro
жағдайында
өсіруді
шартты
түрде
бөлуге
болады
5
топқа:
макронутриенттер;
микроэлементтер;
көміртек көздері;
витаминдер;
өсу
реттегіштері.
Мəдени ортаның минералдық негізі
оқшауланған
жасушалар
мен
тіндер
барлық
қажетті
заттарды
қамтуы
керек
макронутриенттер
(азот,
фосфор,
күкірт,
калий,
кальций,
магний,
темір)
жəне
микроэлементтер
(бор,
марганец,
мырыш,
мыс,
молибден
жəне
т.б.).
Көптеген
мəдени
тіндердің
қоректену
болғандықтан
гетеротрофты,
содан
кейін
қоректік
орталардың
міндетті
компоненті
көміртегі мен энергия көзі болып табылады. Көптеген орталарда,
өсімдік ұлпасының дақылдары үшін пайдаланылады, мұндай
көз
сахароза
жəне
глюкоза
болып
табылады,
əдетте
20-40
г/л
концентрацияда.
Тасымалдаушы
стерилизацияда автоклавтаудан
алынған
сахароза
қол
жетімді
моносахаридтерге
дейін
гидролизденеді.
Экзогендік
ауксиндер
мен
цитокининдерге
қойылатын
талаптардың
айырмашылығы
тіндердің
бірнеше тобын
таңдауға мүмкіндік
береді:
тек
ауксиндері
бар
орталарда
өсетін
ұлпалар
(мысалы,
Иерусалим
артишок
тамырының
экспланттары,
цикорий
тамыры);
өсу үшін ортаға тек цитокининдерді енгізуді қажет ететін тіндер
(ақ репа тамырының мəдениеті);
Өсуі
үшін
ауксиндерді
де,
цитокининдерді
де
қажет
ететін
ұлпалар
(көптеген
өсірілген ұлпалар);
кешеннің
өсімдік
сығындылары
бар
орталарда
өсетін
ұлпалар
құрамы;
Реттеушілерсіз
ортада
өсуге
қабілетті
ісік
тіндері
өсу.
Көптеген
ұлпалардың
in
vitro
өсуі
үшін
қажет
жəне
ауксиндер,
цитокининдер.
-
1 ... 12 13 14 15 16 17 18 19 ... 38
Каллус ұлпалары in vitro ұзақ мерзімді өсірудің негізгі объектілерінің бірі болып
табылады. Өсімдік үшін каллус ерекше жағдайларда (əдетте жарақаттармен) пайда
болатын жəне қысқа уақытқа қызмет ететін ұлпа болып табылады. Каллус жараның
жазылуына ықпал етеді жəне бастапқыда дифференциациялануға қабілетті тін
жасушаларынан (камбий, флоэма, жас ксилема жасушалары) жара бетінде пайда
болатын дифференцирленбеген жасушалардан тұрады. Бұл тін жарақат орнын
қорғайды, анатомиялық құрылымдарды немесе жоғалған органды қалпына келтіру
үшін қоректік заттарды жинайды. Каллус сонымен қатар тіндердің оқшауланған
бөліктерінде (экспланттарда) in vitro түзілуі мүмкін. Каллус дақылының түзілуі мен
өсуі
ауксиндер
мен
цитокининдер
арқылы
реттеледі.
Бұл
гормондар
жарақатқа
жауап
ретінде каллус түзбейтін өсімдіктерде каллус түзілуін тудырады. Каллус ұлпасын in
vitro
кез келген
дерлік тірі өсімдік
ұлпасынан алуға
болады.
Каллус
жасушаларының
мəдениеті
ұйымдаспаған
дефференцирленген
жасушалардан
тұратын
пролиферациялық
ұлпа.
Болашақта
олар
каллондар
ретінде
мамандандырылған,
яғни. ажырату.
-
Əртүрлі текті өсімдік ісік жасушалары анағұрлым аз өсіріледі (бактериялық немесе вирустық этиологиялы өсімдік ісіктері; түр аралық будандарда пайда болған генетикалық). Ісік жасушаларының дақылдары, морфология деңгейінде өсіру əдісіне қарамастан, каллус жасушаларының дақылдарынан аз ерекшеленеді. Олардың маңызды физиологиялық айырмашылығы - олардың фитогормондарды немесе олардың аналогтарын қоспай-ақ қоректік орталарда бөлуге жəне өсіруге мүмкіндік беретін гормондық тəуелсіздік. Алайда ісік жасушаларында қалыпты ұйымдастырылған құрылымдарды тудыру қабілеті жоқ. Кейбір жағдайларда олар тератомаларды түзе алады.
Каллус
жасушалары
қоректік
ортада
фитогормондар
болғанда
ғана
бөлінуге
қабілетті.
Бірақ ұзақ өсіру кезінде кейбір жағдайларда ортада ауксиндер мен цитокининдердің
болуына
тəуелділігін
жоғалтуы
мүмкін.
Өсімдік
жасушаларының
дақылдарын
өсіруде
жиі қолданылатын фитогормондарға мұндай тəуелсіздік табиғаты генетикалық
(мутация нəтижесі) немесе эпигенетикалық (жасушаның гормондық тəуелсіздігін
анықтайтын
гендердің
экспрессиясының
нəтижесі)
болуы
мүмкін.
Гормондардың
генетикалық
тəуелсіздігімен
каллус
жасушалары
ісік
жасушалары
сияқты
əрекет
етеді,
эпигенетикалық жағдайда олар жасуша-өсімдік-клеткалық өзгерістер сериясында
өздерінің қасиеттерін жоғалтуы мүмкін. Мұндай жасушаларды «көндірген» деп
атайды. Оларда, сондай-ақ ісік жасушаларында, өз гормондарының қарқынды синтезі
жүреді. Көбінесе «үйренген» жасушалардан пайда болған тіндерді химиялық ісік деп
атайды. Ісік тіндері сияқты, мұндай тіндер қалыпты регенерацияға жəне қалыптасуға
қабілетті емес
тератома.
-
Екіншілік метаболиттерді алу.
Екінші реттік метаболиттер немесе идиолиттер – микроорганизмнің тіршілігіне,
өсуіне
қажетсіз
төменгі
молекулалық
қосылыстар.
Олар
құрамы
бойынша
аз
мөлшерде
синтезделетін таксономиялық топтар жəне бір химиялық топқа жатаын жақын туысты
қосылыстар қоспасы болып келеді. Екінші реттік метаболиттер синтездері кезінде
микроорганизмдер бірінші тез өсу сатысынан (тропофаза) өтіп, кейін өсуінің
бəсеңденуіне
байланысты, идеофазаға ауысады. Осы идеофаза сатыларында идеолиттер түзіледі.
Екінші
метаболиттерді
алу
принциптері
микробтық
жасушалар
арқылы
олардың
пайда
болу
ерекшеліктеріне
негізделген.
Өсудің
тежелу
сатысында
жəне
стационарлық
фазада кейбір микроорганизмдер логарифмдік фазада пайда болмайтын жəне
метаболизмде
айқын
рөл
атқармайтын
заттарды
синтездейді.
Бұл
заттар
екіншілік
метаболиттер
деп
аталады. Барлық микроорганизмдер оларды синтездейді, бірақ негізінен тамырлы
бактериялар, саңырауқұлақтар жəне спора жасайтын бактериялар. Екінші
метаболиттердің
арасында